Adaptacja społeczno-zawodowa nauczycieli wychowania przedszkolnego na starcie zawodowym
Mots-clés :
adaptacja społeczno-zawodowa, nauczyciele, wychowanie przedszkolne, kompetencje społeczne, start zawodowy, pedeutologiaRésumé
Początek pracy w zawodzie nauczyciela jest szczególnie wymagający, a rosnąca liczba osób odchodzących z zawodu w pierwszych latach kariery skłania do pytania o uwarunkowania wejścia w rolę zawodową. Celem książki jest całościowe uchwycenie adaptacji społeczno-zawodowej nauczycieli wychowania przedszkolnego w pierwszych trzech latach pracy, przypadających na okres wczesnej dorosłości, oraz rozpoznanie jej wewnętrznych i zewnętrznych uwarunkowań i deklarowanego przez nauczycieli poziomu. Część teoretyczna porządkuje koncepcje adaptacji społeczno-zawodowej, identyfikacji zawodowej, kultury i klimatu miejsca pracy oraz konfliktu ról, a także charakteryzuje status, przygotowanie i ścieżkę awansu nauczyciela wychowania przedszkolnego w Polsce. Badania własne przeprowadzono metodą sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem Kwestionariusza Kompetencji Społecznych Anny Matczak oraz autorskiego Kwestionariusza Adaptacji Społeczno-Zawodowej, opartego na koncepcji Romualda Kończyka i uzupełnionego pytaniem otwartym. Ankietę internetową zrealizowano od listopada 2023 do stycznia 2024 roku w całej Polsce; spośród 645 odpowiedzi do analizy zakwalifikowano 467 nauczycieli w wieku od 21 do 35 lat o stażu do trzech lat, w tym 99 procent kobiet. Wyniki potwierdziły, że adaptacja jest wielowymiarowa, uwarunkowana czynnikami wewnętrznymi – motywacją, identyfikacją zawodową i rozwojem osobistym – oraz zewnętrznymi, takimi jak przygotowanie zawodowe, relacje w gronie pedagogicznym, warunki życiowe, dyspozycyjność dyrektora i współpraca z rodzicami, przy czym większe znaczenie mają te pierwsze. Deklarowany poziom adaptacji okazał się przeciętny – najwyższy w działaniach opiekuńczych i dydaktycznych, najniższy w obszarze wsparcia – i rósł wraz z poziomem kompetencji społecznych we wszystkich obszarach. Staż pracy różnicował adaptację niejednoznacznie, stopień awansu zawodowego – jedynie realizację ścieżki rozwoju zawodowego, a wymiar godzin pracy – tylko działania dydaktyczne i relacje z rodzicami; miejsce zamieszkania, przynależność do związków zawodowych, stan cywilny i poziom wykształcenia nie różnicowały adaptacji. Wypowiedzi badanych ujawniły niedostatek wsparcia instytucjonalnego, poczucie osamotnienia oraz szok praktyki wynikający z niewystarczającego przygotowania praktycznego. Książkę zamykają rekomendacje dotyczące kształcenia nauczycieli i doskonalenia zawodowego – selekcji kandydatów, rozbudowy praktyk, mentoringu, programów wprowadzających, wspólnot uczących się i systemowego wsparcia psychologicznego – oraz postulat dalszych badań jakościowych.
Références
Achinstein, B. i Barrett, A. (2004). (Re)Framing classroom contexts: How new teachers and mentors view diverse learners and challenges of practice. Teachers College Record, 106(4), 716–746. https://doi.org/10.1177/016146810410600404
Akcan, S., Kirkgöz, Y. i Ersanli, C. (2023). Investigating the professional adaptation of English teachers in the first years of their profession to school environment. Participatory Educational Research, 10(1), 67–85. https://doi.org/10.17275/per.23.4.10.1
Allen, J. D. i Lambating, J. (2001). Validity and reliability in assessment and grading: Perspectives of preservice and inservice teachers and teacher education professors [Referat konferencyjny].
Allport, G. (1988). Osobowość i religia. Instytut Wydawniczy PAX.
Alsup, J. (2006). Teacher identity discourses: Negotiating personal and professional spaces. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781410617286
Andreou, E. (2011). Dancing with wolves – Processes and mechanism of victimization in and out of school. Epicenter.
Anisiewicz, U. (2023). Być a nie mieć – aspiracje zawodowe pokolenia Z na podstawie wyników badań. Journal of Modern Science, 52(3), 504–519. https://doi.org/10.13166/jms/173121
Argyle, M. (1991). Psychologia stosunków międzyludzkich. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Armstrong, M. i Baron, A. (2005). Zarządzanie wydajnością: zarządzanie wydajnością w działaniu. Wydawnictwo CIPD.
Asia Society. (2010). Teacher professional development: International practices. https://asiasociety.org/teacher-preparation-and-professional-development
Atroszko, B. (2020). Miejsce innowacyjności w standardach kształcenia nauczycieli. Forum Oświatowe, 32(1), 113–126. https://doi.org/10.34862/fo.2020.1.7
Babbie, E. (2006). Concepts, indicators, and reality. W: Sociology: Exploring the architecture of everyday life. Readings (s. 44–48). Pine Forge Press.
Babbie, E. (2013). The practice of social research. Wadsworth Cengage Learning.
Badzińska, E. (2012). Case study. Miejsce uczelni w kreowaniu kapitału społecznego. W: E. Skawińska (red.), Kapitał społeczny w rozwoju regionu. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bakker, A. B. i Demerouti, E. (2007). The job demands-resources model: State of the art. Journal of Managerial Psychology, 22(3), 309–328. https://doi.org/10.1108/02683940710733115
Balicki, M. (1997). Satysfakcja zawodowa nauczycieli polskich. W: A. A. Kotusiewicz, G. Koć-Seniuch i J. Niemiec (red.), Myśl pedeutologiczna i działanie nauczyciela. Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Banach, C. (1995). Dylematy adaptacji nauczycieli do zmiany społecznej i reformy systemu edukacji. Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie, 170 (Prace Pedagogiczne 16), 25–39.
Bandera-Frydrych, M. (2023). Adaptacja zawodowa nauczycieli edukacji przedszkolnej. Edukacja Ustawiczna Dorosłych, 2(121), 133–143.
Baracz, A. (2021). Doskonalenie zawodowe nauczycieli jako odpowiedź na wyzwania współczesnej edukacji. Z doświadczeń Powiatowego Centrum Doskonalenia Zawodowego Nauczycieli w Puławach. Kultura – Przemiany – Edukacja, 9, 103–129. https://doi.org/10.15584/kpe.2021.9.5
Baron, J. (1991). Beliefs about thinking. W: J. F. Voss, D. N. Perkins i J. W. Segal (red.), Informal reasoning and education. Lawrence Erlbaum Associates.
Bartel, S. (1983). Związek między niektórymi czynnikami osobowościowymi a identyfikacją zawodową nauczyciela. Kwartalnik Pedagogiczny, (1).
Bartoszewicz, M. (2023). Praca w przedszkolu w postrzeganiu nauczycielek edukacji przedszkolnej – motywy wyboru zawodu, codzienne doświadczenia, potrzeby. Lubelski Rocznik Pedagogiczny, 42(3), 41–52. https://doi.org/10.17951/lrp.2023.42.3.41-52
Basińska, A. i Jeran, A. (2012). Motywowanie wolontariuszy. Zastosowanie podejścia F. Herzberga. Zarządzanie Zasobami Ludzkimi, 3–4(86–87), 53–63.
Bauman, Z. (2008). Wspólnota. W poszukiwaniu bezpieczeństwa w niepewnym świecie. Wydawnictwo Literackie.
Bauman, Z. (2011). Ponowoczesne wzory podstawowe. Studia Socjologiczne, 1(200), 435–458.
Bąk, A. (2015). Raport z badania nt. Korzystanie z urządzeń mobilnych przez małe dzieci w Polsce. Wyniki badania ilościowego. Wydawnictwo Fundacja Dzieci Niczyje.
Beatley, T. (2004). Native to nowhere. Sustaining home and community in a global age. Island Press.
Beauchamp, C. i Thomas, L. (2009). Understanding teacher identity: An overview of issues in the literature and implications for teacher education. Cambridge Journal of Education, 39(2), 175–189. https://doi.org/10.1080/03057640902902252
Beck, U. (2004). Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Beijaard, D., Meijer, P. C. i Verloop, N. (2004). Reconsidering research on teachers’ professional identity. Teaching and Teacher Education, 20(2), 107–128. https://doi.org/10.1016/j.tate.2003.07.001
Bera, R. (2018). Pedagogika bezpieczeństwa w kontekście współczesnych zagrożeń w życiu społecznym. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J – Paedagogia-Psychologia, 30(4), 11. https://doi.org/10.17951/j.2017.30.4.11
BERA-RSA. (2014). Research and the teaching profession – Building the capacity for a self-improving education system. Final report of the BERA-RSA inquiry into the role of research in teacher education. BERA.
Berberoglu, A. (2018). Impact of organizational climate on organizational commitment and perceived organizational performance: Empirical evidence from public hospitals. BMC Health Services Research, 18, 1–9. https://doi.org/10.1186/s12913-018-3149-z
Bergmann, M. (2016). Relacje pomiędzy pełnieniem ról zawodowych i rodzinnych przez kobiety: zarys problematyki. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Gospodarki, seria Edukacja-Rodzina-Społeczeństwo, (1), 115–128.
Białecka-Pikul, M. (1993). Interakcyjno-poznawcza koncepcja kompetencji komunikacyjnej małych dzieci. Psychologia Wychowawcza, 1, 127–150.
Bilińska-Suchanek, E. (2005). Tożsamość w świecie nieustannych zmian. Wydawnictwo Pomorskiej Akademii Pedagogicznej.
Bilińska-Suchanek, E. (red.). (2009). Kreatywność oporu w edukacji. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Billingsley, B. S. (2004). Special education teacher retention and attrition: A critical analysis of the research literature. The Journal of Special Education, 38(1), 39–55. https://doi.org/10.1177/00224669040380010401
Biszewska, J. (2019, 1 września). „Jeden nauczyciel na 3 grupy”. Brakuje 1,4 tys. nauczycieli przedszkolnych. Rzeczniczka ZNP: Wolą pracę w pizzerii. eDziecko.pl. http://www.edziecko.pl/Junior/7,160035,25144307,jeden-nauczyciel-na-trzygrupy-w-polsce-brakuje-1-4-tys.html
Bohns, V. K. i Flynn, F. J. (2010). „Why didn’t you just ask?” Underestimating the discomfort of help-seeking. Journal of Experimental Social Psychology, 46(2), 402–409. https://doi.org/10.1016/j.jesp.2009.12.015
Bokszański, Z. (2006). Tożsamości zbiorowe. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Bokszański, Z. (2008). Tożsamość grup etnicznych a język w społeczeństwach wielokulturowych. Tożsamość a język w perspektywie slawistycznej. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Boniecka, K. i Liberska, H. (2012). Zadowolenie z pracy i satysfakcja z życia u dorosłych w kontekście przemian na rynku pracy. W: A. Liberska i M. Suwalska-Barancewicz (red.), Funkcjonowanie współczesnych młodych ludzi w zmieniającym się świecie (s. 104–117). Difin.
Borkowski, J. (2003). Podstawy psychologii społecznej. Dom Wydawniczy Elipsa.
Britzman, D. (2003). Practice makes practice: A critical study of learning to teach. State University of New York Press.
Brzezińska, A. (1997). Refleksja w działalności nauczyciela. Studia Edukacyjne, 3.
Brzezińska, A. (2000). Społeczna psychologia rozwoju. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Brzezińska, A. (2008). Nauczyciel jako organizator społecznego środowiska uczenia się. W: E. Filipiak (red.), Rozwijanie zdolności uczenia się. Wybrane konteksty i problemy (s. 35–50). Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego UKW.
Brzezińska, A. i Appelt, K. (2000). Tożsamość zawodowa psychologa. W: J. Brzeziński i M. Toeplitz-Winiewska (red.), Etyczne dylematy psychologii (s. 13–44). Wydawnictwo Fundacji Humaniora.
Buchnat, M. (2013). Przystosowanie szkolne dzieci sześcioletnich ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Humanistycznej im. Króla Stanisława Leszczyńskiego w Lesznie.
Bullough, R. V. (2009). Początkujący nauczyciel. Studium przypadku. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Burns, A. (2009). Action research in second language teacher education. W: A. Burns i J. C. Richards (red.), The Cambridge guide to second language teacher education (s. 289–297). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781139042710.038
Čamber Tambolaš, A., Vujičić, L. i Jančec, L. (2023). Relationship between structural and social dimensions of school culture. Frontiers in Education, 7, Artykuł 1057706. https://doi.org/10.3389/feduc.2022.1057706
Carrillo, C. i Flores, M. A. (2020). COVID-19 and teacher education: A literature review of online teaching and learning practices. European Journal of Teacher Education, 43(4), 466–487. https://doi.org/10.1080/02619768.2020.1821184
Cherniss, C. (1993). Role of professional self-efficacy in the etiology and amelioration of burnout. W: W. B. Schaufeli, C. Maslach i T. Marek (red.), Professional burnout: Recent developments in theory and research (s. 135–143). Taylor & Francis.
Chmiel, T. (2014). Wizje i (re)wizje przygotowania do zawodu nauczyciela. Dolnośląska Szkoła Wyższa.
Chodkowski, Z. (2019). Adaptacja człowieka do środowiska pracy. Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.
Clarke, D. i Hollingsworth, H. (2002). Elaborating a model of teacher professional growth. Teaching and Teacher Education, 18(8), 947–967. https://doi.org/10.1016/S0742-051X(02)00053-7
Clotfelter, C., Glennie, E., Ladd, H. i Vigdor, J. (2008). Would higher salaries keep teachers in high-poverty schools? Evidence from a policy intervention in North Carolina. Journal of Public Economics, 92(5–6), 1352–1370. https://doi.org/10.1016/j.jpubeco.2007.07.003
Coldwell, M. (2017). Exploring the influence of professional development on teacher careers: A path model approach. Teaching and Teacher Education, 61, 189–198. https://doi.org/10.1016/j.tate.2016.10.015
Cortina-Pérez, B., Gallardo-Vigil, M. Á., Jiménez-Jiménez, M. Á. i Trujillo-Torres, J. M. (2014). Digital illiteracy: A challenge for 21st century teachers. Cultura y Educación, 26(2), 231–264. https://doi.org/10.1080/11356405.2014.935108
Costa, P. T., McCrae, R. R. i Norris, A. H. (1981). Personal adjustment to aging: Longitudinal prediction from neuroticism and extraversion. Journal of Gerontology, 36(1), 78–85. https://doi.org/10.1093/geronj/36.1.78
Cudak, H. (1998). Czynniki motywujące wybór zawodu nauczyciela. W: T. Wróblewska (red.), Adaptacja młodego nauczyciela w zawodzie. Mazowiecka Wyższa Szkoła Humanistyczno-Pedagogiczna w Łowiczu.
Cybal-Michalska, A. (2023). Teoretyczność ustaleń pedagogicznych jako przejaw zaangażowania w przeobrażającą się rzeczywistość społeczną. Budujmy lepszy świat w sobie i pomiędzy nami. Wydawnictwo Naukowe UAM.
Cywińska, M. (2017). Stres dzieci w młodszym wieku szkolnym. Objawy, przyczyny, możliwości przeciwdziałania. Wydawnictwo Naukowe UAM.
Czarnecki, K. (1998). Rozwój zawodowy człowieka dorosłego (cz. 2). Oświata Dorosłych, (6).
Czerepaniak-Walczak, M. (1997). Aspekty i źródła profesjonalnej refleksji nauczyciela. Wydawnictwo Edytor.
Czerepaniak-Walczak, M. (2015). Kultura szkoły – o jej złożoności i wielowymiarowości. Pedagogika Społeczna, 3, 77–87.
Czerepaniak-Walczak, M. (2017). O zmianach w szkolnictwie wyższym – orientacja na posłuszeństwo czy na transgresję i emancypację? O paternalizacji relacji w edukacji akademickiej. Rocznik Pedagogiczny, 40, 57–69.
Czerepaniak-Walczak, M. (2018). Proces emancypacji kultury szkoły. Wolters Kluwer.
Czerniawski, G., Bain, Y., Flores, M. A., Guberman, A., Oolbekkink-Marchand, H. i Symeonidis, V. (2024). Research and practice in the professional development of school-based teacher educators: Comparative insights from the International Forum for Teacher Educator Development (InFo-TED) 2021 SBTE survey. W: Enhancing the value of teacher education research (s. 97–117). Brill. https://doi.org/10.1163/9789004689992_006
Ćwiklińska-Surdyk, D. i Surdyk, A. (2012). Człowiek jako aktor na scenie życia. Teorie G. H. Meada i E. Goffmana a narracyjne gry fabularne. Homo Ludens, 1, 45–62.
Dawid, J. W. (1946). O duszy nauczycielstwa. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Day, Ch. (2008). Nauczyciel z pasją. Jak zachować entuzjazm i zaangażowanie w pracy (tłum. T. Kościuczuk). GWP.
De Cooman, R., De Gieter, S., Pepermans, R., Du Bois, C., Caers, R. i Jegers, M. S. (2007). Graduate teacher motivation for choosing a job in education. International Journal for Educational and Vocational Guidance, 7(2), 123–136. https://doi.org/10.1007/s10775-007-9117-5
Deal, D. i White, C. S. (2006). Voices from the classroom: Literacy beliefs and practices of two novice elementary teachers. Journal of Research in Childhood Education, 20(4), 313–329. https://doi.org/10.1080/02568540609594570
Delamarter, J. (2015a). Avoiding practice shock: Using teacher movies to realign pre-service teachers’ expectations of teaching. Australian Journal of Teacher Education, 40(2), 1–14. https://doi.org/10.14221/ajte.2015v40n2.1
Delamarter, J. (2015b). The importance of managing expectations: A challenge for teacher preparation programs. Northwest Journal of Teacher Education, 12(1). https://doi.org/10.15760/nwjte.2015.12.1.7
Delamarter, J. (2019). Proactive images for pre-service teachers: Identity, expectations, and avoiding practice shock. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-13491-4
Denek, K. (1998). O nowy kształt edukacji. Wydawnictwo Edukacyjne „Akapit”.
Denek, K. (2000). Kompetencje nauczycieli w kontekście wyzwań XXI wieku i potrzeb reformy systemu edukacji w Polsce. W: K. Wenta (red.), Kształcenie pedagogiczne w dobie przemian edukacyjnych w Polsce (s. 29–45). Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
Denton, D. W., Baliram, N. S. i Cole, L. (2021). Understanding why math and science teachers quit: Evidence of cognitive errors. International Journal of Education in Mathematics, Science and Technology, 9(2), 163–180. https://doi.org/10.46328/ijemst.1166
Derakhshan, A., Karimpour, S. i Nazari, M. (2023). Making sense of emotion and identity construction through metaphors: A prompt-based study in an English as a foreign language context. Journal of Multilingual and Multicultural Development, 46(7), 2003–2017. https://doi.org/10.1080/01434632.2023.2270951
Derakhshan, A. i Nazari, M. (2023). „I am fed up with the criticisms”: Examining the role of emotional critical incidents in a novice teacher’s identity construction. The Asia-Pacific Education Researcher, 32(4), 449–458. https://doi.org/10.1007/s40299-022-00666-1
Dernowska, U. i Tłuściak-Deliowska, A. (2015). Kultura szkoły. Studium teoretyczno-empiryczne. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Deutskens, E., de Ruyter, K. i Wetzels, M. (2006). An assessment of equivalence between online and mail surveys in service research. Journal of Service Research, 8(4), 346–355. https://doi.org/10.1177/1094670506286323
Dłubak, E. (1998). Identyfikacja nauczycieli z wykonywanym zawodem. W: T. Wróblewska (red.), Adaptacja młodego nauczyciela w zawodzie. Mazowiecka Wyższa Szkoła Humanistyczno-Pedagogiczna w Łowiczu.
Dobkowska, J., Zielińska, A., Żytko, M., Walkiewicz, B. i Zasuńska, M. (2022). Nauczyciele opuszczający szkołę – początkujący nauczyciele opuszczający szkoły.
Dobrowolski, S. (1957). Dobór młodzieży do zawodu nauczycielskiego. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych.
Dor-Haim, P. (2023). Expressions of loneliness: Different perspectives of loneliness among school deputy principals. Educational Management Administration & Leadership, 51(5), 1181–1199. https://doi.org/10.1177/17411432211021425
Doroszewska, J. (1962). Zagadnienie adaptacji w świetle pedagogiki specjalnej. Szkoła Specjalna, 2.
Dróżka, W. (1997). Młode pokolenie nauczycieli. Studium autobiografii młodych nauczycieli polskich lat dziewięćdziesiątych. WSP.
Dróżka, W. (2002). Nauczyciel – autobiografia pokolenia. Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej WSP.
Dróżka, W. (2008). Generacja wielkiej zmiany: studium autobiografii średniego pokolenia nauczycieli polskich 2004. Wydawnictwo Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego Jana Kochanowskiego.
Dróżka, W. (2017). Wartości i dążenia zawodowe nauczycieli w zmiennym kontekście 25-lecia. W: J. Madalińska-Michalak (red.), O nową jakość edukacji nauczycieli (s. 105–125). Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. https://doi.org/10.31338/uw.9788323529897.pp.105-125
Dróżka, W. i Madalińska-Michalak, J. M. (2016). Droga do zawodu nauczyciela i motywy jej wyboru – w świetle autobiograficznych wypowiedzi studentów studiów pedagogicznych. Forum Oświatowe, 28(1), 161–179.
Dróżka, W. M. (2022). Refleksyjność w kontekście podmiotowości i sprawczości nauczyciela. Wnioski dla kształcenia nauczycieli. Rocznik Pedagogiczny, 45(1), 37–56. https://doi.org/10.14746/rp.2022.45.3
Dudzikowa, M. (1994). Kompetencje autokreacyjne – czy i jak możliwe do nabycia w toku studiów pedagogicznych? W: H. Kwiatkowska (red.), Ewolucja tożsamości pedagogiki (s. 199–212). Wydawnictwo Naukowe Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego.
Dudzikowa, M. i Bochno, E. (2016). Wprowadzenie do serii Kultura szkoły. W: M. Dudzikowa i S. Jaskulska (red.), Twierdza. Szkoła w metaforze militarnej. Co w zamian? Wolters Kluwer.
DuFour, R., DuFour, R., Eaker, R. i Many, T. (2006). Learning by doing: A handbook for professional learning communities at work. Solution Tree.
Duraj-Nowakowa, K. (1984). Motywy wyboru studiów nauczycielskich i zawodu nauczyciela. Ruch Pedagogiczny, 2, 49–56.
Dvir, N. i Schatz-Oppenheimer, O. (2020). Novice teachers in a changing reality. European Journal of Teacher Education, 43(4), 639–656. https://doi.org/10.1080/02619768.2020.1821360
Dyankova, G. i Nikolova, S. (2023). Multicultural competence as a teacher’s metacognition to achieve a positive school climate. International Journal of Cognitive Research in Science, Engineering and Education, 11(2), 257–265. https://doi.org/10.23947/2334-8496-2023-11-2-257-265
Dybek, H. (2000). Doradztwo metodyczne i doskonalenie zawodowe nauczycieli. Impuls.
Dylak, S. (2000). Nauczyciel konstruktywista w klasie szkolnej. Edukacja Przyrodnicza w Szkole Podstawowej, (1), 19–28.
Dylak, S. (2013). Architektura wiedzy w szkole. Difin.
Echegoyen Sanz, Y. i Martín Ezpeleta, A. (2021). Creatividad y ecofeminismo en la formación de maestros. Análisis cualitativo de cuentos digitales. Profesorado, Revista de Currículum y Formación del Profesorado, 25(1), 23–44. https://doi.org/10.30827/profesorado.v25i1.15290
Egert, F., Fukkink, R. G. i Eckhardt, A. G. (2018). Impact of in-service professional development programs for early childhood teachers on quality ratings and child outcomes: A meta-analysis. Review of Educational Research, 88(3), 401–433. https://doi.org/10.3102/0034654317751918
Egierska, E. (2019). Satysfakcja zawodowa początkujących nauczycieli. Edukacja i praca nauczyciela a ciągłość i zmiana – konteksty empiryczne. Biblioteka Instytutu Pracy Socjalnej Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie.
Elsbach, K. D. i Hargadon, A. B. (2006). Enhancing creativity through „mindless” work: A framework of workday design. Organization Science, 17(4), 470–483. https://doi.org/10.1287/orsc.1060.0193
Erikson, E. H. (1964). Human strength and the cycle of generations. W: E. H. Erikson, Insight and responsibility: Lectures on the ethical implications of psychoanalytic insight. W. W. Norton & Company.
Erikson, E. H. (1997). Dzieciństwo i społeczeństwo (tłum. P. Hejmej). Dom Wydawniczy Rebis.
Erikson, E. H. (2002). Dopełniony cykl życia. Dom Wydawniczy Rebis.
Esteve-Mon, F. M., Llopis-Nebot, M. Á. i Adell-Segura, J. (2020). Digital teaching competence of university teachers: A systematic review of the literature. IEEE Revista Iberoamericana de Tecnologías del Aprendizaje, 15(4), 399–406. https://doi.org/10.1109/RITA.2020.3033225
Fairbanks, C. M., Duffy, G. G., Faircloth, B. S., He, Y., Levin, B., Rohr, J. i Stein, C. (2010). Beyond knowledge: Exploring why some teachers are more thoughtfully adaptive than others. Journal of Teacher Education, 61(1–2), 161–171. https://doi.org/10.1177/0022487109347874
Falcó Boudet, J. M. (2017). Evaluación de la competencia digital docente en la Comunidad Autónoma de Aragón. Revista Electrónica de Investigación Educativa, 19(4), 73–83. https://doi.org/10.24320/redie.2017.19.4.1359
Farell, M., Crapo, C. i Wiseman, S. (2019). Kluczowe doświadczenia i zasoby niepieniężne wpływające na satysfakcję, rozwój i skuteczność interesariuszy w placówkach edukacyjnych. Uniwersytet Missouri-Saint Louis.
Faridah, F., Retnaningdyah, P., Mustofa, A. i Suhartono, S. (2026). Embodied Indonesian novice teachers’ identity as innovative teachers: A qualitative study on English teachers in a freedom to learn program. Veredas do Direito, 23(1), Artykuł e234089. https://doi.org/10.18623/rvd.v23.n1.4089
Farrell, T. S. C. (2012). Novice-service language teacher development: Bridging the gap between preservice and in-service education and development. TESOL Quarterly, 46(3), 435–449. https://doi.org/10.1002/tesq.36
Federowicz, M. i Sitek, M. (red.). (2011). Społeczeństwo w drodze do wiedzy. Raport o stanie edukacji 2010. Instytut Badań Edukacyjnych.
Feliksiak, M. (2013). Członkostwo w związkach zawodowych i opinie o ich działalności (Komunikat z badań). CBOS.
Flick, U. (2011). Zum Stand der Diskussion – Aktualität, Ansätze und Umsetzung der Triangulation. W: J. Ecarius i I. Miethe (red.), Methodentriangulation in der qualitativen Bildungsforschung (s. 19–39). Verlag Barbara Budrich.
Flores, M. A. (2014). Developing teacher identity in preservice education: Experiences and practices from Portugal. W: C. J. Craig i L. Orland-Barak (red.), International teacher education: Promising pedagogies (Part A) (s. 353–379). Emerald Group Publishing Limited. https://doi.org/10.1108/S1479-368720140000022021
Flores, M. A. (2016). Teacher education curriculum. W: J. Loughran i M. L. Hamilton (red.), International handbook of teacher education (s. 187–230). Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-10-0366-0_5
Frankfort-Nachmias, C. i Nachmias, D. (2001). Metody badawcze w naukach społecznych. Zysk i S-ka.
Freiberg, H. J. (red.). (1999). School climate: Measuring, improving and sustaining healthy learning environments. Falmer Press.
Frejman, M. i Frejman, S. D. (2008). O rozwijaniu refleksyjnej postawy przyszłych nauczycieli. W: B. Muchacka i M. Szymański (red.), Nauczyciel w świecie współczesnym. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Fullan, M. (1993). Change forces: Probing the depths of educational reform. Falmer Press. https://doi.org/10.4324/9780203059005
Fullan, M. (2007). Change the terms for teacher learning. Journal of Staff Development, 28(3), 35.
Fuller, F. (1969). Concerns of teachers: A developmental conceptualization. American Educational Research Journal, 6(2), 207–226. https://doi.org/10.3102/00028312006002207
Furmanik, M. (2012). Kultura organizacyjna w szkołach różnych krajów. Zarządzanie Publiczne, 1(21), 115–125.
Gabryś-Barker, D. (2000). Novice teachers as researchers: On developing teacher autonomy. W: J. Arabski (red.), Studies in foreign language acquisition and teaching (s. 169–183). Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Gajda, J. (2017). Oczekiwania przedstawicieli pokolenia Z wobec pracy zawodowej i pracodawcy. Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, 491.
Galili, I. (2023). Social challenges facing women as educators and mothers. Journal of Research in Childhood Education, 37(1), 100–114. https://doi.org/10.1080/02568543.2022.2086949
García-Vandewalle García, J. M., García-Carmona, M., Trujillo Torres, J. M. i Moya Fernández, P. (2023). Analysis of digital competence of educators (DigCompEdu) in teacher trainees: The context of Melilla, Spain. Technology, Knowledge and Learning, 28(2), 585–612. https://doi.org/10.1007/s10758-021-09546-x
Gaś, Z. B. (2001). Doskonalący się nauczyciel: psychologiczne aspekty rozwoju profesjonalnego nauczycieli. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Gawrecki, L. (2019). Menadżerskie zarządzanie placówką edukacyjną. Praktyczny poradnik dla dyrektorów szkół. Wolters Kluwer.
Gawrecki, L. (2020). Zarządzanie w oświacie. Podręcznikowy zarys problematyki. Systematyka – praktyka – rekomendacje. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Gawroński, A. (2015). Etapy rozwojowe człowieka dorosłego z wyszczególnieniem okresu starości. Zeszyty Naukowe WSHE, 60, 85–96.
Gawroński, K. i Kwiatkowski, S. M. (2024). Dobry nauczyciel – dobry uczeń – dobra szkoła. Wolters Kluwer.
Gąsior, H. (1994). Adaptacja zawodowa młodego nauczyciela: diagnoza – prognoza. Chowanna, 1, 57–69.
Gerhart, B. (2005). The (affective) dispositional approach to job satisfaction: Sorting out the policy implications. Journal of Organizational Behavior, 26(1), 79–97. https://doi.org/10.1002/job.298
Giddens, A. (2001). Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności (tłum. A. Szulżycka). PWN.
Giddens, A. (2003). Stanowienie społeczeństwa. Zarys teorii strukturyzacji. Zysk i S-ka.
Giddens, A. i Sutton, Ph. (2014). Socjologia: kluczowe pojęcia. PWN.
Gladding, S. (1994). Poradnictwo zawodowe zajęcie wszechstronne. Elipsa.
Godlewski, M., Krawcewicz, S. i Wujek, T. (red.). (1977). Pedagogika. PWN.
Goffman, E. (1981). Człowiek w teatrze życia codziennego (tłum. H. i P. Śpiewakowie). PIW.
Golka, M. (2008). Bariery w komunikowaniu i społeczeństwo (dez)informacyjne. PWN.
Gołaszewski, T. (1977). Szkoła jako system społeczny. PWN.
Gołębniak, B. D. (1998). Zmiany edukacji nauczycieli. Wiedza – biegłość – refleksyjność. Edytor.
Gołębniak, B. D. (2001). Etyczny wymiar edukacji nauczycieli. W: U. Ostrowska (red.), Edukacja przełomu wieków wobec kwestii aksjologicznych. UWM.
Gołębniak, B. D. (red.). (2002). Uczenie metodą projektów. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Gołębniak, B. D. (2003). Ewaluacja – „nowy” lejtmotyw edukacji nauczycieli. W: R. Cierzniewska (red.), Ewaluacja jakości pracy nauczyciela. Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego.
Gołębniak, B. D. (2010). Poszukiwanie – refleksyjność – dialektyczne uczenie się. Nowe praktyki edukacyjne w szkole wyższej. W: J. Piekarski i D. Urbaniak-Zając (red.), Innowacje w edukacji akademickiej. Szkolnictwo wyższe w toku zmian. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Gołębniak, B. D. i Zamorska, B. (2014). Nowy profesjonalizm nauczycieli: podejścia – praktyka – przestrzeń rozwoju. Dolnośląska Szkoła Wyższa.
Gonzalez, L., Brown, M. S. i Slate, J. R. (2008). Teachers who left the teaching profession: A qualitative understanding. The Qualitative Report, 13(1), 1–11. https://doi.org/10.46743/2160-3715/2008.1601
Goraj, M. (2011). Adaptacja zawodowa młodego nauczyciela. Wszystko dla Szkoły, 11, 6–7.
Greenhaus, J. H. i Beutell, N. J. (1985). Sources of conflict between work and family roles. Academy of Management Review, 10(1), 76–88. https://doi.org/10.2307/258214
Greenhaus, J. H., Parasuraman, S., Granrose, C. S., Rabinowitz, S. i Beutell, N. J. (1989). Sources of work-family conflict among two-career couples. Journal of Vocational Behavior, 34(2), 133–153. https://doi.org/10.1016/0001-8791(89)90010-9
Greenspan, S. (1981). Defining childhood social competence: A proposed working model. W: B. K. Keogh (red.), Advances in special education (t. 3, s. 1–39). JAI Press.
Grochowalska, M. (2014). Dylematy nowicjusza. Konteksty stawania się nauczycielem edukacji przedszkolnej. Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce, 9(1), 27–40.
Grochowalska, M. (2015). Od wiedzy do działania: praca zawodowa w doświadczeniach początkujących nauczycieli edukacji przedszkolnej. Przegląd Pedagogiczny, 1, 85–97.
Grzegorzewska, M. (1947). Listy do młodego nauczyciela. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych.
Grzegorzewska, M. (1989). Wybór pism. Znaczenie wychowawcze osobowości nauczyciela. WSPS.
Grzeszkiewicz, B. (2006). Nauczyciel wychowania przedszkolnego w perspektywie jutra. W: E. Perzycka (red.), Nauczyciel jutra (s. 183–197). Wydawnictwo Adam Marszałek.
GUS. (2021). Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2020/2021.
Guza, Ł. (2019, 13 grudnia). Urlop ojcowski – krótszy okres na wykorzystanie. Infor.pl. https://www.infor.pl/prawo/praca/urlopy-pracownicze/3579301,Urlop-ojcowski-krotszy-okres-na-wykorzystanie.html
Guzmán-Simón, F., García-Jiménez, E. i López-Cobo, I. (2017). Undergraduate students’ perspectives on digital competence and academic literacy in a Spanish university. Computers in Human Behavior, 74, 196–204. https://doi.org/10.1016/j.chb.2017.04.040
Hall, R., Atkins, L. i Fraser, J. (2014). Defining a self-evaluation digital literacy framework for secondary educators: The DigiLit Leicester project. Research in Learning Technology, 22, 1–17. https://doi.org/10.3402/rlt.v22.21440
Halpern, D. F. (1998). Teaching critical thinking for transfer across domains: Disposition, skills, structure training, and metacognitive monitoring. American Psychologist, 53(4), 449–455. https://doi.org/10.1037/0003-066x.53.4.449
Hansen, F. T. (2007). Phronesis and authenticity as keywords for philosophical praxis in teacher training. Paideusis – Journal of Canadian Philosophy of Education, 16(3), 15–32. https://doi.org/10.7202/1072486ar
Hastings, W. (2010). Expectations of a pre-service teacher: Implications of encountering the unexpected. Asia-Pacific Journal of Teacher Education, 38(3), 207–219. https://doi.org/10.1080/1359866x.2010.493299
Havighurst, R. J. (1957). The leisure activities of the middle-aged. American Journal of Sociology, 63(2), 152–162. https://doi.org/10.1086/222172
Havighurst, R. J. (1981). Personality and patterns of aging. W: L. D. Steinberg (red.), The life cycle: Readings in human development (s. 341–348). Columbia University Press. https://doi.org/10.7312/stei93738-028
Hejnicka-Bezwińska, T. (2015). Pedagogika. Podręcznik dla pierwszego stopnia kształcenia na poziomie wyższym. Difin.
Hejwosz-Gromkowska, D. A. (red.). (2014). Rekonstrukcje tożsamości w kulturze natychmiastowości. Wydawnictwo Naukowe UAM.
Herzberg, F., Mausner, B. i Snyderman, B. (1959). The motivation to work. Wiley.
Hłobił, A. (2021). Kompetencje społeczne podstawą potencjału zawodowego nauczycieli. Disputationes Scientificae Universitatis Catholicae in Ružomberok, 21(3), 41–50.
Hłobił, A. (2022). Social competencies as the foundation of teachers’ professional potential. Szkoła – Zawód – Praca, (22), 138–147.
Holland, J. L. (1996). Exploring careers with a typology: What we have learned and some new directions. American Psychologist, 51(4), 397–406. https://doi.org/10.1037/0003-066x.51.4.397
Horney, K. (1994). Nasze wewnętrzne konflikty. Konstruktywna teoria nerwic (tłum. A. Gomola). Dom Wydawniczy Rebis.
Hunt, A. N. i Tickner, S. (2015). Cultural dimensions of learning in online teacher education courses. Journal of Open, Flexible and Distance Learning, 19(2), 25–47. https://doi.org/10.61468/jofdl.v19i2.99
Instefjord, E. J. i Munthe, E. (2017). Educating digitally competent teachers: A study of integration of professional digital competence in teacher education. Teaching and Teacher Education, 67, 37–45. https://doi.org/10.1016/j.tate.2017.05.016
Isner, T., Tout, K., Zaslow, M., Soli, M., Quinn, K., Rothenberg, L. i Burkhauser, M. (2011). Coaching in early care and education programs and quality rating and improvement systems (QRIS): Identifying promising features. Child Trends.
Jakimiuk, B. (2012). Aspiracje i plany zawodowe studentów pedagogiki KUL w kontekście czynników wspomagających wejście na rynek pracy. W: A. Dudak, K. Klimkowska i A. Różański (red.), Przygotowanie zawodowe młodych pedagogów. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Jakimiuk, B. (2016). Praca nauczyciela jako obszar budowania relacji interpersonalnych. Szkoła – Zawód – Praca, (11), 118–128.
Jakimiuk, B. (2017). Model realizacji kariery: perspektywa indywidualnych wartości i postaw. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J – Paedagogia-Psychologia, 30(2), 83–98. https://doi.org/10.17951/j.2017.30.2.83
Jakimiuk, B. (2019). Sukcesy zawodowe i profesjonalizm w doświadczeniach nauczycieli. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J – Paedagogia-Psychologia, 32(4), 117–131. https://doi.org/10.17951/j.2019.32.4.117-131
Jakimiuk, B. (2022). Sytuacja zawodowa jako element różnicujący satysfakcję z pracy nauczycieli. Roczniki Pedagogiczne, 14(1), 123–139. https://doi.org/10.18290/rped22141.8
Jakóbowski, J. (1987). Zarys teorii rozwoju zawodowego nauczyciela. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej.
Jakubowska, U. (1996). Wokół pojęcia „kompetencja społeczna” – ujęcie komunikacyjne. Przegląd Psychologiczny, (39), 29–40.
Janukowicz, M. (2013). Wymiar przerw międzylekcyjnych w szkołach podstawowych. Pedagogika. Studia i Rozprawy, 22, 111–118.
Jarmużek, J. (2014). Kompetencje społeczne nauczyciela a skuteczność pracy w szkole. Studia Edukacyjne, 30, 213–227. https://doi.org/10.14746/se.2014.30.12
Jarosz, E. i Wysocka, E. (2006). Diagnoza psychopedagogiczna: podstawowe problemy i rozwiązania. Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Jarymowicz, M. (1989). Próba konceptualizacji pojęcia „tożsamość”: spostrzegana odrębność JA – INNI jako atrybut własnej tożsamości. Przegląd Psychologiczny, 32(3), 655–669.
Jarymowicz, M. i Szustrowa, T. (1980). Poczucie własnej tożsamości – źródła, funkcje regulacyjne. W: J. Reykowski (red.), Osobowość a społeczne zachowanie się ludzi (s. 439–473). Wydawnictwo Książka i Wiedza.
Jaworska, A. i Murawska, E. (2015). Determinanty satysfakcji zawodowej nauczycieli akademickich (komunikat z badań). Kwartalnik Pedagogiczny, 60, 243–265.
Jin, F., Peng, X., Sun, L., Song, Z., Zhou, K. i Lin, C. H. (2025). Knowledge (co-)construction among artificial intelligence, novice teachers, and experienced teachers in an online professional learning community. Journal of Computer Assisted Learning, 41(2), Artykuł e70004. https://doi.org/10.1111/jcal.70004
Jodłowska, B. (1998). Start zawodowy nauczyciela klas początkowych. Uniwersytet Jagielloński.
Joinson, A. N. (2009). Przyczyny i skutki rozhamowanego zachowania w Internecie (tłum. A. Nadolska). W: W. J. Paluchowski (red.), Internet a psychologia. Możliwości i zagrożenia. PWN.
Jorolan, K. L., Talaugon, P. M., Abapo, J. M. i Pelmin, M. (2026). School culture and teaching efficacy among newly-hired teachers: An early career study. Journal of Interdisciplinary Perspectives, 4(2), 131–140. https://doi.org/10.69569/jip.2025.783
Judge, T. A., Heller, D. i Mount, M. K. (2002). Five-factor model of personality and job satisfaction: A meta-analysis. Journal of Applied Psychology, 87(3), 530–541. https://doi.org/10.1037/0021-9010.87.3.530
Kameduła, E. (2016). Mankamenty kształcenia nauczycieli w szkołach wyższych. W: A. Kamińska i P. Oleśniewicz (red.), Aspekty wychowania i kształcenia we współczesnej szkole. Humanitas.
Kamińska, M. (2019). Współpraca i uczenie się nauczycieli w kulturze organizacyjnej szkoły. Studium teoretyczno-empiryczne. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Kamińska-Berezowska, S. (2020). Bezpieczeństwo pracy zdalnej w oświacie w dobie pierwszej fali COVID-19 a konflikt ról zawodowych i rodzinnych – refleksje z badań. Wychowanie w Rodzinie, 1, 91–106. https://doi.org/10.61905/wwr/170400
Kamiński, A. (1974). Metoda, technika, procedura badawcza w pedagogice empirycznej. W: R. Wroczyński i T. Pilch (red.), Metodologia pedagogiki społecznej (s. 49–79). Ossolineum.
Kantowicz, E. (2014). Profesjonalizacja pracy socjalnej w Polsce w perspektywie zmian. Praca Socjalna, 1, 3–16.
Kantowicz, E. (2018). Teoretyczne i metodologiczne aspekty badań nad profesjonalizacją pracy socjalnej. Pedagogika Społeczna, 2(68), 229–240.
Karsenti, T. i Collin, S. (2013). Why are new teachers leaving the profession? Results of a Canada wide survey. Education, 3(3), 141–149.
Kawka, Z. (1988). Między misją a frustracją: społeczna rola nauczyciela. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Kawula, S. (1998). Kultura pedagogiczna rodziców jako czynnik stymulacji rozwoju i wychowania młodego pokolenia. W: S. Kawula, J. Brągiel i A. W. Janke (red.), Pedagogika rodziny. Obszary i panorama problematyki (s. 335–357). Wydawnictwo Adam Marszałek.
Kazimierowicz, M. (2008). Czy awans oznacza zmianę. Nowa Szkoła, 9, 34–38.
Keil, J. (2000). Szukaj własnej drogi. Nauczyciel-wychowawca w myśli pedagogicznej Janusza Korczaka. W: A. A. Kotusiewicz (red.), Myśl pedeutologiczna i działanie nauczyciela (t. 2, s. 45–54). Wydawnictwo Uniwersyteckie Trans Humana.
Kelchtermans, G. i Ballet, K. (2002). The micropolitics of teacher induction. A narrative-biographical study on teacher socialisation. Teaching and Teacher Education, 18(1), 105–120. https://doi.org/10.1016/s0742-051x(01)00053-1
Kempny, M. (1998). Globalizacja. W: W. Kwaśniewicz i in. (red.), Encyklopedia socjologii (t. 1). Oficyna Naukowa.
Kennedy, A. (2005). Models of continuing professional development: A framework for analysis. Journal of In-Service Education, 31(2), 235–250. https://doi.org/10.1080/13674580500200277
Kędzierska, H. (2012). Między powołaniem a strategią maksymalizacji zysków – przemiany dróg wyboru zawodu nauczyciela. W: B. D. Gołębniak i H. Kwiatkowska (red.), Nauczyciele. Programowe (nie)przygotowanie (s. 15–41). Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
Kędzierska, H. (2018). Socjalizacja profesjonalna nauczycieli na starcie kariery zawodowej – druga strona medalu. Zarządzanie Publiczne, 1(41), 75–89. https://doi.org/10.4467/20843968zp.18.006.8235
Kędzierska, H. (2023). Uczenie się zawodu nauczyciela w miejscu pracy. Problemy Wczesnej Edukacji, 56(1), 29–40. https://doi.org/10.26881/pwe.2023.56.02
Kędzierska, H. i Maciejewska, M. (2014). Odpowiedzialny nauczyciel – (nie)odpowiedzialna wspólnota – co pomaga, a co przeszkadza w budowaniu nauczycielskich wspólnot praktyków. W: G. Mazurkiewicz (red.), Edukacja jako odpowiedź. Odpowiedzialni nauczyciele w zmieniającym się świecie (s. 83–95). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kienig, A. i Suplicka, A. (2018). Nowa perspektywa praktycznego kształcenia nauczycieli. Pedagogika Szkoły Wyższej, 133–143. https://doi.org/10.18276/psw.2017.1-11
Klassen, R. M. i Chiu, M. M. (2010). Effects on teachers’ self-efficacy and job satisfaction: Teacher gender, years of experience, and job stress. Journal of Educational Psychology, 102(3), 741–756. https://doi.org/10.1037/a0019237
Klim-Klimaszewska, A. (2005). Pedagogika przedszkolna. Polski Instytut Wydawniczy.
Klim-Klimaszewska, A. (2010). Witamy w przedszkolu. Wspomaganie procesu adaptacji dziecka do środowiska przedszkolnego. Instytut Wydawniczy Erica.
Klim-Klimaszewska, A. (2018). Oczekiwania rodziców wobec edukacji przedszkolnej. Pedagogika, 27(1), 15–29.
Klus-Stańska, D. (2000). Konstruowanie wiedzy w szkole. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.
Klus-Stańska, D. (2004). Adaptacja szkolna siedmiolatków. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.
Klus-Stańska, D. (2009). Rozwojowa zmiana poznawcza. W: D. Klus-Stańska i M. Szczepska-Pustkowska (red.), Pedagogika wczesnoszkolna – dyskursy, problemy, rozwiązania. Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
Kobiałka, A. (2021). Multimedialny świat dzieci a świadomość rodziców. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Paedagogica, 12, 147–159.
Koczoń-Zurek, S. (2006). Między podtrzymywaniem a zahamowaniem aktywności zawodowej nauczyciela. Chowanna, 1(26), 143–156. https://doi.org/10.31261/chowanna.2006.26.12
Komisja Europejska/EACEA/Eurydice. (2013). Key data on teachers and school leaders in Europe. 2013 edition. Eurydice report [Kluczowe dane dotyczące nauczycieli i dyrektorów szkół w Europie]. Urząd Publikacji Unii Europejskiej.
Komisja Europejska/EACEA/Eurydice. (2014). Key data on early childhood education and care in Europe. 2014 edition. Eurydice report [Kluczowe dane dotyczące wczesnej edukacji i opieki w Europie]. Urząd Publikacji Unii Europejskiej.
Konarzewski, K. (1995). Sztuka nauczania. Szkoła. PWN.
Konieczna-Kucharska, M. (2015). Miękkie i twarde kompetencje nauczycieli. Zeszyty Naukowe Politechniki Częstochowskiej. Zarządzanie, (19), 229–241.
Kończyk, R. (1978). Adaptacja społeczno-zawodowa młodych nauczycieli. WSiP.
Koperna, P. (2023). Relacje nauczyciela z rodzicami a budowanie przyjaznej przestrzeni edukacyjnej dla dziecka w wieku przedszkolnym. Narracje mężczyzn-nauczycieli edukacji przedszkolnej. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J – Paedagogia-Psychologia, 36(2), 41–69. https://doi.org/10.17951/j.2023.36.2.41-69
Korthagen, F. A. J. (2004). In search of the essence of a good teacher: Towards a more holistic approach in teacher education. Teaching and Teacher Education, 20(1), 77–97. https://doi.org/10.1016/j.tate.2003.10.002
Kosiba, G. (2012). Doskonalenie zawodowe nauczycieli – kategorie, kompetencje, praktyka. Forum Oświatowe, 24(2), 123–138.
Kosiba, G., Madejski, E. i Jaworski, J. (2014). Motywy wyboru zawodu a pełnienie roli nauczyciela. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 67(3), 75–87.
Kotarbiński, T. (1957). O pojęciu metody. PWN.
Kowalczyk, J. i Rzepa, T. (2015). Konflikt ról rodzinnych i zawodowych a poczucie satysfakcji z życia. Opuscula Sociologica, 2(12), 67–76. https://doi.org/10.18276/os.2015.2-05
Kowalewski, Z. (1962). Chemicy w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN.
Kozak, E. (2007). Szanse i zagrożenia działalności pedagogicznej w kontekście tożsamości zawodowej nauczycieli. Zeszyty Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy, (2), 31–39.
Kraft, M. A., Blazar, D. i Hogan, D. (2018). The effect of teacher coaching on instruction and achievement: A meta-analysis of the causal evidence. Review of Educational Research, 88(4), 547–588. https://doi.org/10.3102/0034654318759268
Krajewski, M. (2006). Badania pedagogiczne. Szkoła Wyższa im. Pawła Włodkowica w Płocku.
Krause, A., Muchacka, B. i Przybyliński, S. (2017). Kształcenie nauczycieli – analiza na podstawie eksperckich doświadczeń z ocen programowych i instytucjonalnych Polskiej Komisji Akredytacyjnej. Rocznik Pedagogiczny, 40, 89–103.
Krause, E. (2016). Macierzyństwo kobiet-naukowców – o konflikcie roli rodzicielskiej i zawodowej. Szkoła – Zawód – Praca, (12), 153–167.
Kress, G. (2000). A curriculum for the future. Cambridge Journal of Education, 30(1), 133–145. https://doi.org/10.1080/03057640050005825
Kristjansson, K. (2000). The didactics of emotion education. Analytic Teaching, 21(1), 5–15.
Królica, M. (2007). Planowanie procesu edukacyjnego w przedszkolu – nowe wymagania, jakość, praktyczne wymagania. Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce, 1, 67–85.
Krumsvik, R. J. (2008). Situated learning and teachers’ digital competence. Education and Information Technologies, 13(4), 279–290. https://doi.org/10.1007/s10639-008-9069-5
Krupa, B. (2016). Doskonalenie nauczycieli jako element kształcenia ustawicznego. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Humanistyczno-Przyrodniczej w Sandomierzu Studium Generale Sandomiriense.
Krzemińska, K. (2021). Zarządzanie różnorodnością pokoleniową – kontekst rynku pracy. Zarządzanie i Jakość, 3(1), 25–34.
Ksykiewicz-Dorota, A. (red.). (2005). Zarządzanie w pielęgniarstwie. Podręcznik dla studentów studiów magisterskich wydziałów pielęgniarstwa oraz wydziałów nauki o zdrowiu. PZWL.
Ksykiewicz-Dorota, A., Wysokiński, M. i Kurek, M. (2002). Normy obsad pielęgniarskich na oddziałach intensywnej opieki medycznej i ośrodkach sztucznej nerki. Zdrowie Publiczne, 112(1), 55–59.
Kubiczek, B. (2002). Autonomia szkoły. Jak ją tworzyć? Jak z niej korzystać? Nowik.
Kunat, B. i Szorc, K. (2022). „Chcę być nauczycielem, ponieważ…”. Proces wyboru zawodu na tle autobiografii studentek pedagogiki przedszkolnej i wczesnoszkolnej. Kultura i Edukacja, 3(137), 120–147. https://doi.org/10.15804/kie.2022.03.07
Kuszak, K. (2020). Paradoks: Nauczyciel(ka) przedszkola – profesja społecznie ważna o niskim poziomie prestiżu. Czas Kultury, 36(1), 57–66.
Kwak, A. (2014a). Refleksje nad współczesną rodziną – kontrowersje, pytania, wartości. W: A. Jabłoński, M. Szyszka i D. Gizicka (red.), Współczesna rodzina polska. Przemiany, zagrożenia i wyzwania. Wydawnictwo KUL.
Kwak, A. (2014b). Współczesny świat zmian – alternatywy dla małżeństwa. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica, 51, 5–19. https://doi.org/10.18778/0208-600x.51.01
Kwaśnica, R. (1994). Wprowadzenie do myślenia o wspomaganiu nauczycieli w rozwoju. Wrocławska Oficyna Nauczycielska.
Kwaśnica, R. (2003). Wprowadzenie do myślenia o nauczycielu. W: Z. Kwieciński i B. Śliwerski (red.), Pedagogika (t. 2, s. 291–319). PWN.
Kwaśnica, R. (2004). Wprowadzenie do myślenia o nauczycielu. W: Z. Kwieciński i B. Śliwerski (red.), Pedagogika (t. 2, s. 291–319). PWN.
Kwatera, A. (2015). Mozaikowe ujęcie profesjonalizmu nauczyciela. W: S. Kowal i M. Mądry-Kupiec (red.), Przygotowanie do wykonywania zawodu nauczyciela: w stronę edukacji spersonalizowanej. Wydawnictwo internetowe e-bookowo.
Kwatera, A. (2023). Kształtowanie kompetencji społeczno-emocjonalnych dzieci w młodszym wieku szkolnym z wykorzystaniem programu Good Behavior Game (Gra w Dobre Zachowania). Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce, 18(2), 31–41. https://doi.org/10.35765/eetp.2023.1869.03
Kwatera, A. i Demeshkant, N. (2020). Praktyki pedagogiczne w szkole jako kluczowy element… uniwersyteckiej profesjonalizacji nauczycieli w Polsce. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia ad Didacticam Litterarum Polonarum et Linguae Polonae Pertinentia, 11(315), 179–193. https://doi.org/10.24917/20820909.11.14
Kwiatkowska, H. (1988). Nowa orientacja w kształceniu nauczycieli: założenia i metody edukacji nauczycielskiej. PWN.
Kwiatkowska, H. (1991). Edukacja nauczycielska w optyce pytań o współczesność i przyszłość. W: H. Kwiatkowska (red.), Edukacja nauczycielska wobec zmiany społecznej. PTP Sekcja Kształcenia i Doskonalenia Nauczycieli ZG ZNP.
Kwiatkowska, H. (1997). Edukacja nauczycieli. Konteksty – kategorie – praktyki. PWN.
Kwiatkowska, H. (2005). Tożsamość nauczycieli. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Kwiatkowska, H. (2008). Pedeutologia. WAiP.
Kwiatkowska-Kowal, B. (2008). Jakość kształcenia jako podstawowy problem szkoły wyższej. W: A. A. Kotusiewicz i G. Koć-Seniuch (red.), Nauczyciel akademicki w refleksji nad własną praktyką edukacyjną (s. 28–30). Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Kwiatkowski, S. M. (2003). Adaptacja zawodowa. W: T. Pilch (red.), Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku (t. 1, s. 27). Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Kwiatkowski, S. M. (2013). Kształcenie pozaformalne i nieformalne jako wyzwanie edukacyjne i gospodarcze. Ruch Pedagogiczny, 3, 27–35.
Kwiatkowski, S. M. (red.). (2018). Kompetencje przyszłości. Wydawnictwo FRSE. https://doi.org/10.47050/65591524
Kwiatkowski, S. T. (2004). Social and intellectual dimensions of entrepreneurship. Higher Education in Europe, 29(2), 205–220. https://doi.org/10.1080/0379772042000234848
Kwiatkowski, S. T. (2015). Kształtowanie kompetencji społecznych nauczycieli wychowania przedszkolnego i wczesnoszkolnego. Edukacja Ustawiczna Dorosłych, 4, 169–176.
Kwiatkowski, S. T. (2017). Kształcenie społeczno-emocjonalne nauczycieli szkół podstawowych – fakultatywność czy obligatoryjność? W: J. Madalińska-Michalak (red.), O nową jakość edukacji nauczycieli (s. 327–349). Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. https://doi.org/10.31338/uw.9788323529897.pp.327-349
Kwiatkowski, S. T. (2018). Stopień awansu zawodowego nauczycieli szkół podstawowych a poziom ich inteligencji emocjonalnej i kompetencji społecznych. Studia z Teorii Wychowania, 9(3), 105–154.
Kwiatkowski, S. T. (2019). Właściwa rekrutacja do zawodu nauczyciela jako przejaw odpowiedzialności za losy przyszłych pokoleń. W: R. Nowakowska-Siuta i T. J. Zieliński (red.), Odwaga odpowiedzialności. Demokratyczne przemiany życia społecznego w refleksji pedagogicznej (s. 169–201). Wydawnictwo Naukowe ChAT.
Kwiatkowski, S. T. (2022). Teachers’ perception of their self-efficacy from the perspective of the five-factor theory of personality. Studia z Teorii Wychowania, 13(4), 109–124. https://doi.org/10.5604/01.3001.0016.1640
Kwiecińska, R. (2000). Rozum czy serce? Postawy wobec zawodu nauczycielskiego studentów uczelni pedagogicznej. Wydawnictwo Edukacyjne.
Lamri, J. (2021). Kompetencje XXI wieku. Kreatywność, Komunikacja, Krytyczne myślenie, Kooperacja. Wolters Kluwer.
Lewowicki, T. (2007). Problemy kształcenia i pracy nauczycieli. Instytut Technologii Eksploatacji – PIB.
Li, J., Xue, E. i Li, K. (2023). Exploring the challenges and strategies of the sustainable development of female teachers in China’s world-class universities: Stakeholder perspectives. Sustainability, 15(4), Artykuł 3488. https://doi.org/10.3390/su15043488
Li, L. (2023). Critical thinking from the ground up: Teachers’ conceptions and practice in EFL classrooms. Teachers and Teaching, 29(6), 571–593. https://doi.org/10.1080/13540602.2023.2191182
Li, R. i Sun, W. (2023). A study on the current situation and factors influencing the professional commitment of private kindergarten teachers. Journal of Educational Technology and Innovation, 5(2), 57–68. https://doi.org/10.61414/jeti.v5i2.111
Litwin, G. H. i Stringer, R. A. (1968). Motivation and organizational climate. Harvard University Press.
Lu, T. P. i Chen, J. (2024). The effects of teacher’s emotional intelligence on team-member exchange and job performance: The moderating role of teacher seniority. Current Psychology, 43(5), 4323–4336. https://doi.org/10.1007/s12144-023-04593-2
Lustig, M. W. i Koester, J. (2010). Intercultural competence: Interpersonal communication across cultures. Pearson.
Lutovac, S., Uitto, M., Keränen, V., Kettunen, A. i Flores, M. A. (2024). Teachers’ work today: Exploring Finnish teachers’ narratives. Teaching and Teacher Education, 137, Artykuł 104378. https://doi.org/10.1016/j.tate.2023.104378
Łukasik, J. M. (2009). Między szkołą a domem: role zawodowe i rodzinne współczesnego nauczyciela. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.
Łukasik, J. M. (2010). Climate of staffroom. Ruch Pedagogiczny, 5(81), 51–58.
Łukasik, J. M. (2012). Słabe punkty w kształceniu pedagogicznym nauczycieli: umiejętności interpersonalne: próba przełamania impasu. W: W. Jakubaszek i D. Topa (red.), (Kontro)wersje wielowymiarowości współczesnej edukacji (s. 82–98). Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.
Łukasik, J. M. (2013). Doświadczanie życia codziennego. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Łukasik, J. M. (2016a). Codzienność w narracjach nauczycielek w okresie średniej dorosłości. WAM.
Łukasik, J. M. (2016b). W stronę nauczycielskiej „wspólnoty wrażliwej” na rozwój. W: A. Minczakiewicz, A. Szafrańska-Gajdzica i M. J. Szymański (red.), Szkoła. Wspólnota dążeń czy konflikt podmiotów? Wydawnictwo Adam Marszałek.
Łukasik, J. M. (2018). Nauczyciel we wspólnocie pokoju nauczycielskiego. W: A. Kwatera, J. M. Łukasik i S. Kowal, Odpowiedzialność. Wspólnotowość. Współpraca w szkole. Nauczyciele i rodzice (s. 99–109). Oficyna Wydawnicza Impuls.
Łukasik, J. M. (2020). Zaufanie w miejscu pracy nauczycieli. Czas Kultury, 36(1), 49–56.
Łukasik, J. M. (2021). Motywy wyboru zawodu nauczyciela przez studentów uczelni artystycznych. Edukacja Ustawiczna Dorosłych, 112(1), 63–75.
Łukasik, J. M. (2022). Znaczenie wzoru osobowego nauczyciela w kształtowaniu zawodowym adeptów. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J – Paedagogia-Psychologia, 34(4), 139–152. https://doi.org/10.17951/j.2021.34.4.139-152
Łukasik, J. M., Mróz, A., Twardosz, N., Jagielska, K. i Milczanowski, J. (2023). Zjawisko drop out w zawodzie nauczyciela. Edukacja Ustawiczna Dorosłych, (3), 61–76.
Łukasik, J. M. i Nowosad, I. (2019). Przywództwo i zaufanie w środowisku szkolnym. Uwagi na kanwie rozwoju szkoły. Studia Edukacyjne, 52, 173–189. https://doi.org/10.14746/se.2019.52.12
Łysek, J. (1996). Trudności w adaptacji zawodowej nauczycieli klas początkowych. Nauczyciel i Szkoła, 1–2(1), 63–71.
Maciaszek, M. (1968). Start zawodowy nauczyciela. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych.
Madalińska-Michalak, J. (2012). Skuteczne przywództwo w szkołach na obszarach zaniedbanych społecznie. Studium porównawcze. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/7525-742-7
Madalińska-Michalak, J. (2017). Filary pracy a kompetencje nauczyciela. W: J. Madalińska-Michalak, N. G. Pikuła i K. Białożyt (red.), Edukacja i praca nauczyciela; ciągłość – zmiana – konteksty. Scriptum.
Madalińska-Michalak, J. (2020a). Edukacja zdalna i zachowania innowacyjne nauczycieli. Forum Oświatowe, 32(2), 53–71. https://doi.org/10.34862/fo.2020.2.2
Madalińska-Michalak, J. (2020b). Odpowiedzialność za przyszłe pokolenia: edukacja do autonomii. W: J. Madalińska-Michalak i A. Wiłkomirska (red.), Pedagogika i edukacja wobec kryzysu zaufania, wspólnotowości i autonomii (s. 31–47). Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. https://doi.org/10.31338/uw.9788323542957.pp.31-47
Malinowski, T. (1988). Nauczyciel a społeczeństwo. PWN.
Mann, S. M. i Tang, E. H. H. (2012). The role of mentoring in supporting novice English language teachers in Hong Kong. TESOL Quarterly, 46(3), 472–495. https://doi.org/10.1002/tesq.38
Marcinkowska, J. (2018). Małżeństwo partnerskie a podział obowiązków w rodzinie – komunikat z badań. Kwartalnik Naukowy Fides et Ratio, 33(1), 147–160.
Marek, A. (2006). Motywacja w pracy nauczyciela. Roczniki Nauk Społecznych, 34(3), 335–346.
Martowska, K. (2012). Psychologiczne uwarunkowania kompetencji społecznych. Liberi Libri.
Maslach, Ch. i Leiter, M. P. (2011). Prawda o wypaleniu zawodowym. PWN.
Maslow, A. (1990). Motywacja i osobowość. Instytut Wydawniczy PAX.
Matczak, A. (2011). Kwestionariusz Kompetencji Społecznych. Podręcznik. Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
Matczak, A. i Martowska, K. (2011). Z badań nad uwarunkowaniami kompetencji emocjonalnych. Studia Psychologica: theoria et praxis, 11(1), 5–18.
Matsuda, Y. i Hamada, S. (2026). Impact of self-efficacy and professional identity on Japanese early childhood education and care (ECEC) teachers’ absenteeism tendency and turnover intention. Education 3–13, 54(3), 652–666. https://doi.org/10.1080/03004279.2024.2341900
Matulka, Z. (1994). Wielofunkcyjność informacji w dialogu pedagogicznym. Toruńskie Studia Dydaktyczne, (4–5), 37–43.
Maxim, L. A. i Nowicki, S. J. (2003). Developmental associations between nonverbal ability and social competences. Facta Universitatis, 2(10), 725–758.
Mayer, D., Pecheone, R. i Merino, N. (2012). Rethinking teacher education in Australia: The teacher quality reforms. W: L. Darling-Hammond i A. Lieberman (red.), Teacher education around the world. Changing policies and practices (s. 110–129). Routledge.
McCrae, R. R. i Costa, P. T. (2005). Osobowość dorosłego człowieka. WAM.
McElwain, A. K., Korabik, K. i Rosin, H. M. (2005). An examination of gender differences in work-family conflict. Canadian Journal of Behavioural Science, 37(4), 283–298. https://doi.org/10.1037/h0087263
Mead, G. H. (1975). Umysł, osobowość i społeczeństwo. PWN.
Melchior, M. (1990). Społeczna tożsamość jednostki. PWN.
Melosik, Z. (2010). Tożsamość, ciało i władza w kulturze instant. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Merton, R. (2002). Teoria socjologiczna i struktura społeczna. PWN.
Michalak, J. (2003). Poczucie odpowiedzialności zawodowej nauczycieli: studium teoretyczno-empiryczne. Instytut Badań Edukacyjnych.
Michalak, J. M. (2010). Profesjonalizm w zawodzie nauczyciela. W: J. M. Michalak (red.), Etyka i profesjonalizm w zawodzie nauczyciela. Wydawnictwo UŁ.
Michalska, S. (2020). Szkoła wiejska w czasie pandemii. Wieś i Rolnictwo, 3(188), 119–139. https://doi.org/10.53098/wir032020/06
Michalski, J. (1999). Warsztat zawodowy nauczyciela. Nowa Szkoła, (5), 43–45.
Michalski, K. (1988). Logika i czas. PIW.
Michalski, Ł. (2016). Pole minowe. O grach polityki z edukacją. W: M. Dudzikowa i S. Jaskulska (red.), Twierdza. Szkoła w metaforze militarnej. Co w zamian? (s. 246–264). Wolters Kluwer.
Milerski, B. i Śliwerski, B. (red.). (2000). Pedagogika. Leksykon PWN. PWN.
Miłek, K. i Albiński, T. (2021). Przedszkola publiczne a niepubliczne w Polsce. Kultura i Wychowanie, 2(20), 131–145. https://doi.org/10.25312/2083-2923.20/2021_09kmta
Miś, A. (2007). Koncepcja rozwoju kariery zawodowej w organizacji (Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Seria Specjalna: Monografie, nr 183). Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie.
Miś, Ł. (2000). Ery i fazy rozwoju w życiu człowieka dorosłego w ujęciu Daniela J. Levinsona. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Miśkowicz, J. (b.d.). Specyfika pracy w szkołach z obszarów wiejskich – potrzeby i zakres wspomagania [Prezentacja]. Ośrodek Rozwoju Edukacji. https://ore.edu.pl/wp-content/uploads/phocadownload/EFS/Specyfika_pracy_w_szkolach_z_obszarow_wiejskich_potrzeby_i_zakres_wspomagania.JMiskowicz_prezentacja.pdf
Mohanta, R., Gayen, P., Pal, I., Mahato, R. C. i Sen, S. (2023). Comparison among different dimensions of organizational climate of secondary school teachers of West Bengal by Mahalanobis distance. EPRA International Journal of Research and Development (IJRD), 8(4), 129–133.
Mon, A. (2015). Novice teachers’ professional adaptation: Ukranian experience. Journal of Teaching and Education, 5(2), 515–521.
Morbitzer, J. (2015). Medialny świat a intelektualny potencjał współczesnych uczniów. W: K. Denek, A. Kamińska i P. Oleśniewicz (red.), Edukacja jutra. Nowe technologie w kształceniu (s. 33–47).
Mróz, A. (2017). Wspieranie nauczycieli jako kategoria znacząca w dyskursie pedeutologicznym. W: K. Jagielska (red.), Ważne obszary badawcze w pedagogice (s. 55–69). Scriptum.
Muchacka, B. (2012). Umiejętność zarządzania grupą w samoocenie nauczycieli. W: R. Kwiecińska i J. M. Łukasik (red.), Zmiana społeczna. Edukacja – polityka oświatowa – kultura. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.
Muchacka, B., Kaleta-Witusiak, M. i Walasek-Jarosz, B. (2013). Autorefleksja i analiza pracy własnej. Casebook ze wskazówkami dla praktyków. Staropolska Szkoła Wyższa.
Musiał, E. (2023). W drodze do doskonałości, czyli perspektywa rozwoju zawodowego nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej w nowym systemie awansu zawodowego. Społeczeństwo. Edukacja. Język, 17, 93–109.
Muszkieta, R. (2004). Ocenianie osiągnięć uczniów przez nauczycieli wychowania fizycznego. Wydawnictwo Edukacyjne.
Myjak, T. (2011). Wpływ zatrudnienia na zachowania organizacyjne. Wydawnictwo Adam Marszałek.
National School Climate Center. (2022, 5 stycznia). What is school climate and why is it important?
Nesterak, N. i Nesterak, J. (2023). Różnice w postrzeganiu nowoczesnych technologii cyfrowych w zróżnicowanych grupach wiekowych – wyniki autorskich badań. W: J. Nesterak i A. Wodecka-Hyjek (red.), Wiedza, Gospodarka, Społeczeństwo. Aktualne trendy i wyzwania cyfrowe (s. 28–46).
Neuman, S. B. (1999). Books make a difference: A study of access to literacy. Reading Research Quarterly, 34(3), 286–311. https://doi.org/10.1598/rrq.34.3.3
Neuman, S. B. i Cunningham, L. (2009). The impact of professional development and coaching on early language and literacy instructional practices. American Educational Research Journal, 46(2), 532–566. https://doi.org/10.3102/0002831208328088
Nęcka, E. (2005). O roli procesów poznawczych w wyjaśnianiu zjawisk społecznych. W: M. Kossowska, M. Śmieja i S. Śpiewak (red.), Społeczne ścieżki poznania. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Nęcki, Z. (2000). Komunikacja międzyludzka. Antykwa.
Nias, J. (1996). Thinking about feeling: The emotions in teaching. Cambridge Journal of Education, 26(3), 293–306. https://doi.org/10.1080/0305764960260301
Niemierko, B. (1969). O powodzeniu nauczyciela w pracy dydaktyczno-wychowawczej. PZWS.
Nijakowski, M. (1976). Rola dyrektora szkoły w procesie adaptacji zawodowej nauczycieli. Nauczyciel i Wychowanie, (5).
NIK. (2016). Przygotowanie do wykonywania zawodu nauczyciela (Informacja o wynikach kontroli KNO.410.002.00.2016, nr ewid. 69/2016/P/16/021/KNO).
NIK. (2017). Przygotowanie do wykonywania zawodu nauczyciela (Informacja o wynikach kontroli KNO.410.002.00.2016, nr ewid. 69/2016/P/16/021/KNO).
NIK. (2020). Kształcenie dzieci rodziców powracających do kraju oraz dzieci cudzoziemców [Informacja o wynikach kontroli]. https://www.nik.gov.pl/kontrole/P/19/028/
Nowak, A. (2019). Przegląd badań nad motywacją w szkole. W: Podejścia metodologiczne w pedagogice. Koncepcje – badania – wyniki (s. 331–343).
Nowak, S. (1985). Metodologia badań społecznych. PWN.
Nowak-Dziemianowicz, M. (2001). Oblicza nauczyciela. Oblicza szkoły. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Nowak-Dziemianowicz, M. (2016). Walka o uznanie w narracjach: jednostka i społeczność w procesie tożsamości. Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
Nowak-Dziemianowicz, M. (2020, 29–30 listopada). Edukacja to relacja. Czym jest i czym być może edukacja zdalna i jakie niebezpieczeństwa się z nią wiążą [Wystąpienie konferencyjne]. III Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Edukacja wobec wyzwań i zadań współczesności i przyszłości”, Suchedniów.
Nowakowska-Siuta, R. (2016). Innowacje w kształceniu nauczycieli w perspektywie porównawczej. Studia z Teorii Wychowania, 7(4), 53–63.
Nowosad, I. (2018a). Z badań nad kulturą szkoły. W kalejdoskopie analiz i interpretacji. Studia Edukacyjne, 49, 159–174. https://doi.org/10.14746/se.2018.49.10
Nowosad, I. (2018b). Kultura szkoły versus klimat szkoły. Kultura i Edukacja, 1(119), 41–53. https://doi.org/10.15804/kie.2018.01.03
Nowosad, I. (2019). Kultura szkoły w rozwoju szkoły. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Nowosad, K. (2023). Motywy wyboru zawodu a zadowolenie z pracy nauczycieli. Lubelski Rocznik Pedagogiczny, 42(2), 153–167. https://doi.org/10.17951/lrp.2023.42.2.153-167
Obuchowski, K. (1993). Człowiek intencjonalny. PWN.
Obuchowski, K. (1995). Przez galaktykę potrzeb. Zysk i S-ka.
OECD. (2005). Teachers matter: Attracting, developing and retaining effective teachers. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264018044-en
Okoń, W. (1980). Słownik pedagogiczny. PWN.
Okoń, W. (1991). Rzecz o edukacji nauczycieli. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Ordon, U. (2000). Start zawodowy nauczycieli przedszkoli. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej.
Ordon, U. (2005). Współczesny model nauczyciela-wychowawcy w kontekście przemian i wyzwań edukacyjnych. W: W. Grelowska i J. Karbowniczek (red.), Nauczyciel i uczeń we współczesnej przestrzeni edukacyjnej (s. 95–104). Wydawnictwo im. Stanisława Podobińskiego Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie.
Ordon, U. (2007). Nauczyciel w przestrzeni edukacyjnej jednoczącej się Europy. Akademia im. Jana Długosza.
Ozcelik, H. i Barsade, S. G. (2018). No employee an island: Workplace loneliness and job performance. Academy of Management Journal, 61(6), 2343–2366. https://doi.org/10.5465/amj.2015.1066
Öztürk, M. i Yıldırım, A. (2013). Adaptation challenges of novice teachers. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 28(1), 294–307.
Paleczny, T. (2008). Socjologia tożsamości. Oficyna Wydawnicza AFM – Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne.
Paliga, M. (2021). Satysfakcja z pracy i wydajność pracowników. Relacja (nie)oczekiwana. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. https://doi.org/10.31261/pn.4061
Paprotna, G. (1996). Z badań nad identyfikacją społeczno-zawodową nauczycieli wychowania przedszkolnego. Chowanna, 1/2, 64–71.
Paprotna, G. (2000). Problemy współpracy przedszkola z rodziną w świetle przemian edukacyjnych. Nauczyciel i Szkoła, 2, 97–104.
Pawelec, L. (2015). Nauczyciel w zmieniającej się przestrzeni edukacyjnej. Studia Pedagogiczne, 68, 203–217.
Pawlak, A. (2009). Tutoring dziecięcy w procesie nauczania–uczenia się dzieci siedmioletnich i ośmioletnich. Wydawnictwo UMCS.
Perkowska-Klejman, A. (2011). Refleksyjna praktyka jako kategoria edukacyjna. Pedagogika Społeczna, 2(40), 61–77.
Perzycka, E. (2004). Kompetencje edukacyjne nauczycieli. Stan i perspektywy badań. Oficyna Wydawnicza CDiDN.
Peterson, K. D. (2002). Effective teacher hiring: A guide to getting the best. ASCD.
Peterson, K. D. i Deal, T. E. (1998). How leaders influence the culture of schools. Educational Leadership, 56, 28–31.
Petlák, E. (2007). Klimat szkoły, klimat klasy. Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Phillips, L. G., Cain, M., Ritchie, J., Campbell, C., Davis, S., Brock, C. i Joosa, E. (2021). Surveying and resonating with teacher concerns during COVID-19 pandemic. Teachers and Teaching, 1–18. https://doi.org/10.1080/13540602.2021.1982691
Pikus, S. (1995). Etyka nauczycielska jako problem. W: K. Kaszyński i L. Żuk-Łapińska (red.), Etyka zawodu nauczyciela. Nauczanie etyki (s. 9–31). WSP.
Pilch, T. i Bauman, T. (2001). Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe. Wydawnictwo Edukacyjne „Żak”.
Piorunek, M. (2020). Nauczyciel-wychowawca (nie)wspierający ucznia – o znaczeniu nauczycielskich kompetencji społecznych. Wydawnictwo Naukowe UAM. https://doi.org/10.14746/amup.9788323238423
Piorunek, M. i Werner, I. (2017). (Nie)wspierający wychowawca klasy. Realizacja pomocowych aspektów roli nauczyciela z perspektywy gimnazjalistów. W: S. T. Kwiatkowski i D. Walczak (red.), Kompetencje interpersonalne w pracy współczesnego nauczyciela (s. 216–237). Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.
Piwowarski, R. (2013). Życie i praca polskiego nauczyciela oraz czynniki budujące i niszczące jego autorytet. Ruch Pedagogiczny, (2), 19–35.
Piwowarski, R. (2015). Rozwój zawodowy nauczycieli. W: K. Hernik (red.), Polscy nauczyciele i dyrektorzy w Międzynarodowym Badaniu Nauczania i Uczenia się TALIS 2013. Instytut Badań Edukacyjnych. http://www.eduentuzjasci.pl/badania.html
Piwowarski, R. (2016). Wejście do zawodu oraz rozwój zawodowy nauczyciela – perspektywa międzynarodowa i polska. Lubelski Rocznik Pedagogiczny, 35(3), 19–32. https://doi.org/10.17951/lrp.2016.35.3.19
Piwowarski, R. (2018). Prestiż i zarobki polskich nauczycieli. Ruch Pedagogiczny, (2), 39–54.
Piwowarski, R. (2020). Czy praca nauczycieli jest ceniona? W: J. Madalińska-Michalak i A. Wiłkomirska (red.), Pedagogika i edukacja wobec kryzysu zaufania, wspólnotowości i autonomii (s. 267–286). Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. https://doi.org/10.31338/uw.9788323542957.pp.267-286
Piwowarski, R. (2024). Some challenges for the teaching profession. Multidisciplinary Journal of School Education, 13(1), 253–271. https://doi.org/10.35765/mjse.2024.1325.13
Piwowarski, R. i Krawczyk, M. (2009). TALIS. Nauczanie – Wyniki Badań 2008. Polska na tle międzynarodowym. IBE.
Plewka, C. (2016). Człowiek w całożyciowym rozwoju zawodowym – zarys monograficzny wzbogacony ilustracją własnych badań empirycznych. Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej.
Podolsky, A., Kini, T., Bishop, J. i Darling-Hammond, L. (2016). Solving the teacher shortage: How to attract and retain excellent educators. Learning Policy Institute. https://doi.org/10.54300/262.960
Polak, K. (1997). Nauczyciel, twórczość, promocja: wybrane uwarunkowania modernizacji oświaty. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Polak, K. (2007). Kultura szkoły: od relacji społecznych do języka uczniowskiego. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Pollitt, K. i Oldfield, J. (2017). Overcoming the odds: Exploring barriers and motivations for male trainee primary teachers. Teaching and Teacher Education, 62, 30–36. https://doi.org/10.1016/j.tate.2016.11.003
Poraj, G. (2009). Professional adaptation of female teachers in the procreation and menopausal periods. Menopause Review/Przegląd Menopauzalny, 8(4), 222–227.
Poraj, G. (2014). Profile psychologiczne nauczycieli a ich funkcjonowanie w roli zawodowej. Psychologia Wychowawcza, 47(5), 131–146.
Prensky, M. R. (2012). From digital natives to digital wisdom: Hopeful essays for 21st century learning. Corwin Press. https://doi.org/10.4135/9781483387765
Prokopczuk, A. (2012). Motywy wyboru zawodu a motywacja do pracy. Management and Business Administration. Central Europe, 5(118), 29–49. https://doi.org/10.7206/mba.ce.2084-3356.28
Průcha, J. (2006). Pedeutologia (tłum. B. Śliwerski). W: B. Śliwerski (red.), Pedagogika. T. 2: Pedagogika wobec edukacji, polityki oświatowej i badań naukowych (s. 293–316). Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Ptak, M. M. (2013). Osoba nauczyciela-wychowawcy w dokumentach normatywnych. Pedeutologiczna ex post i ex ante. UAM, Agencja Wydawnicza ARGI.
Puślecki, W. (1998). Modernizacja kompetencji profesjonalnych nauczycieli edukacji początkowej. W: I. Adamek (red.), Idee i strategie edukacji nauczycieli klas I–III i przedszkoli (s. 111–123). Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej.
Pyrzyk-Kuta, A. (2022). Rola odkrywania i rozwijania siebie w kształceniu przyszłych nauczycieli – analizy i refleksje z praktyki akademickiej. Chowanna, 2(59), 1–20. https://doi.org/10.31261/chowanna.2022.59.05
Pytka, L. i Zacharuk, T. (1995). Zaburzenia przystosowania społecznego dzieci i młodzieży. Aspekty diagnostyczne i terapeutyczne. WSRP.
Pyżalski, J. (2010). Stresory w środowisku pracy nauczyciela. W: J. Pyżalski i D. Merecz (red.), Psychospołeczne warunki pracy polskich nauczycieli. Pomiędzy wypaleniem zawodowym a zaangażowaniem (s. 53–75). Oficyna Wydawnicza Impuls.
Pyżalski, J. i Merecz, D. (red.). (2010). Psychospołeczne warunki pracy polskich nauczycieli. Pomiędzy wypaleniem zawodowym a zaangażowaniem. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Ransford, C. R., Greenberg, M. T., Domitrovich, C. E., Small, M. i Jacobson, L. (2009). The role of teachers’ psychological experiences and perceptions of curriculum supports on the implementation of a social and emotional learning curriculum. School Psychology Review, 38(4), 510–532. https://doi.org/10.1080/2372966x.2009.12527792
Reykowski, J. (1992). Emocje, motywacja, osobowość. W: T. Tomaszewski (red.), Psychologia ogólna. PWN.
Richards, J. C. i Farrell, T. S. C. (2005). Professional development for language teachers: Strategies for teacher learning. Ernst Klett Sprachen.
Robertson, R. (1985). The relativization of societies: Modern religion and globalization. W: T. Robbins, W. Shepherd i J. McBride (red.), Cults, culture and the law (s. 31–42). Scholars’ Press.
Rotkiewicz, H. (1991). Wybór zawodu nauczycielskiego. W: J. Nowak (red.), Przemiany zawodu nauczycielskiego. Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN.
Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 września 2022 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli (Dz.U. 2022, poz. 1914).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 grudnia 1999 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ramowego statutu publicznej sześcioletniej szkoły podstawowej i publicznego gimnazjum (Dz.U. 2000, nr 2, poz. 20).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 sierpnia 2000 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli (Dz.U. 2000, nr 70, poz. 825).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 29 sierpnia 2014 r. w sprawie sposobu prowadzenia przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki dokumentacji przebiegu nauczania, działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz rodzajów tej dokumentacji (Dz.U. 2014, poz. 1170).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 sierpnia 2017 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (Dz.U. 2017, poz. 1575).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz.U. 2017, poz. 1591).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 26 lipca 2018 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli (Dz.U. 2018, poz. 1574).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 lutego 2019 r. w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli (Dz.U. 2019, poz. 502).
Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 17 stycznia 2012 r. w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela (Dz.U. 2012, poz. 131).
Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 26 września 2016 r. w sprawie warunków prowadzenia studiów (Dz.U. 2016, poz. 1596).
Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 10 lutego 2017 r. w sprawie tytułów zawodowych nadawanych absolwentom studiów, warunków wydawania oraz niezbędnych elementów dyplomów ukończenia studiów i świadectw ukończenia studiów podyplomowych oraz wzoru suplementu do dyplomu (Dz.U. 2017, poz. 279).
Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 r. w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela (Dz.U. 2019, poz. 1450).
Rubacha, K. (2000). Pełnienie roli nauczyciela a realizacja zadań rozwojowych w okresie wczesnej dorosłości. Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Rubacha, K. (2008). Metodologia badań nad edukacją. Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
Sachs, J. (2001, 21–25 września). Learning to be a teacher: Teacher education and the development of professional identity [Wystąpienie plenarne]. Konferencja ISATT, Faro, Portugalia.
Sadaj, B. (1967). Identyfikacja społeczno-zawodowa nauczycieli województwa szczecińskiego. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 2, 239–260.
Sajdak-Burska, A. (2013). Paradygmaty kształcenia studentów i wspierania rozwoju nauczycieli akademickich: teoretyczne podstawy dydaktyki akademickiej. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Sajdak-Burska, A. (2019). Przygotowanie odpowiedzialnego i indywidualnego rozwoju w toku akademickim. Bariery i szanse. Przegląd Pedagogiczny, 2, 49–65.
Salanova, M., Bakker, A. B. i Llorens, S. (2006). Flow at work: Evidence for an upward spiral of personal and organizational resources. Journal of Happiness Studies, 7(1), 1–22. https://doi.org/10.1007/s10902-005-8854-8
Salokangas, M., Wermke, W. i Harvey, G. (2020). Teachers’ autonomy deconstructed: Irish and Finnish teachers’ perceptions of decision-making and control. European Educational Research Journal, 19(4), 329–350. https://doi.org/10.1177/1474904119868378
Sanecki, G. (2016). Bariery adaptacji zawodowej polskich emigrantów zarobkowych. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Humanitas. Pedagogika, (13), 143–155.
Savickas, M. L. (2005). The theory and practice of career construction. W: S. D. Brown i R. W. Lent (red.), Career development and counseling. Putting theory and research to work. John Wiley & Sons.
Sawiński, J. P. (1999). Oceniać kompetencje? Nowa Szkoła, 8, 17–18.
Schein, E. H. (1992). Organizational culture and leadership. Jossey-Bass.
Schein, E. H. (1999). The corporate culture survival guide: Sense and nonsense about culture change. Jossey-Bass.
Schepens, A., Aelterman, A. i Vlerick, P. (2009). Student teachers’ professional identity formation: Between being born as a teacher and becoming one. Educational Studies, 35(4), 361–378. https://doi.org/10.1080/03055690802648317
Schoen, L. T. i Teddlie, C. (2008). A new model of school culture: A response to a call for conceptual clarity. School Effectiveness and School Improvement, 19(2), 129–153. https://doi.org/10.1080/09243450802095278
Schulz, R. (1989). Nauczyciel jako innowator. WSiP.
Schutz, P. A., Cross Francis, D. i Hong, J. (2018). Research on teacher identity: Introduction to mapping challenges and innovations. W: P. A. Schutz, J. Hong i D. Cross Francis (red.), Research on teacher identity: Mapping challenges and innovations (s. 3–9). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-93836-3_1
Schutz, P. A., Nichols, S. L. i Schwenke, S. (2018). Critical events, emotional episodes, and teacher attributions in the development of teacher identities. W: P. A. Schutz, J. Hong i D. Cross Francis (red.), Research on teacher identity: Mapping challenges and innovations (s. 49–60). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-93836-3_5
Seralp, E. i Griffiths, C. (2025). Novice teachers and burnout. W: C. Griffiths (red.), Teacher burnout from a complex systems perspective (s. 135–154). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-031-85024-0_7
Serin, H. (2017). The role of passion in learning and teaching. International Journal of Social Sciences and Educational Studies, 4(1), 60–64. https://doi.org/10.23918/ijsses.v4i1p60
Sęk, H. (2000). Społeczna psychologia kliniczna. PWN.
Sęk, H. i Cieślak, R. (2004). Wsparcie społeczne – sposoby definiowania, rodzaje i źródła wsparcia, wybrane koncepcje teoretyczne. W: H. Sęk i R. Cieślak (red.), Wsparcie społeczne, stres i zdrowie (s. 11–28). PWN.
Shanmugasundaram, U. i Mohamad, A. R. (2011). Social and emotional competency of beginning teachers. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 29, 1788–1796. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2011.11.426
Silard, A. i Wright, S. (2020). The price of wearing (or not wearing) the crown: The effects of loneliness on leaders and followers. Leadership, 16(4), 389–410. https://doi.org/10.1177/1742715019893828
Silverman, D. (2008). Prowadzenie badań jakościowych. PWN.
Siwińska, J. (1978). Motywy wyboru zawodu nauczyciela i ich wpływ na wyniki nauczania. Wydawnictwo Uczelniane WSP.
Skawiński, R. (2021). Awans zawodowy nauczycieli a rozwój zawodowy nauczycieli. Civitas et Lex, 28(4), 22–42. https://doi.org/10.31648/cetl.5909
Skrzetuska, E. (2019). Refleksja nauczyciela podstawą działań włączających w edukacji. Kwartalnik Pedagogiczny, 64(3), 106–118. https://doi.org/10.5604/01.3001.0013.5534
Song, Y. i Hsieh, C. C. (2026). Distributed leadership, teacher autonomy, and well-being: A multilevel analysis of novice teachers’ teaching practice quality in Taiwan using TALIS 2018 data. Educational Management Administration & Leadership. https://doi.org/10.1177/17411432251410038
Sosnowska-Bielicz, E. (2021). Motywy wyboru zawodu nauczycielek edukacji wczesnoszkolnej. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 4(599), 68–80.
Spencer, H. (2002). O wychowaniu umysłowym, moralnym i fizycznym. Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Stankiewicz, D. (2002). Wysoka kultura organizacyjna warunkiem osiągania jakości pracy szkoły. Dyrektor Szkoły, 5, 3–5.
Stankiewicz, J. (2002). Globalizacja a kultura organizacyjna. Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, 963 (Zmiana warunkiem sukcesu: integracja, globalizacja, regionalizacja – wyzwania dla przedsiębiorstw), 520–527.
Stech, K. (2002). Kompetencje zawodowe nauczyciela – spojrzenia na problem. W: K. Ferenz i E. Kozioł (red.), Kompetencje nauczyciela-wychowawcy. Wydawnictwo Uniwersytetu Zielonogórskiego.
Stenhouse, L. (1975). An introduction to curriculum research and development. Heinemann.
Stillman, D. i Stillman, J. (2017). Gen Z work: How the next generation is transforming the workplace. HarperCollins.
Stoll, L. i Fink, D. (1998). The cruising school: The unidentified ineffective school. W: L. Stoll i K. Myers (red.), No quick fixes: Perspectives on schools in difficulty. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203486412-22
Strykowski, W. (2003). Szkoła współczesna i zachodzące w niej procesy. W: W. Strykowski, J. Strykowska i J. Pielachowski (red.), Kompetencje nauczyciela szkoły współczesnej (s. 9–69). eMPi2.
Strykowski, W. (2005). Kompetencje współczesnego nauczyciela. Neodidagmata, 27/28, 15–28.
Suchodolski, B. (1990). Wychowanie mimo wszystko. WSiP.
Sun, Y. i You, X. (2026). The longitudinal association between pre-service teachers’ social-emotional competence and career adaptation: A three-wave cross-lagged analysis during the teaching internship period. Teaching and Teacher Education, 172, Artykuł 105402. https://doi.org/10.1016/j.tate.2026.105402
Super, D. E. (1990). A life-span approach to career development. W: D. Brown i L. Brooks (red.), Career choice and development. Jossey-Bass.
Suwalska, A. (2022). Zmiana w edukacji a kultura szkoły w fińskiej szkole podstawowej. Studia Ełckie, 24(1), 95–106.
Sydnor, J., Daley, S., Davis, T. R. i Ascolani, M. (2023). Novice teachers navigating mentoring relationships in the United States. Child Studies, (2), 87–107. https://doi.org/10.21814/childstudies.4498
Szacka, B. (2008). Wprowadzenie do socjologii. Oficyna Naukowa.
Szadzińska, E. (2006). Recenzja książki: Stanisław Palka, „Metodologia. Badania. Praktyka pedagogiczna”. Z serii szkice, rozprawy, studia. Nauczyciel i Szkoła, 1–2, 255–258.
Szczurek-Boruta, A. (2013). Doświadczenia społeczne w przygotowaniu przyszłych nauczycieli do pracy w warunkach wielokulturowości. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Szempruch, J. (2000). Pedagogiczne kształcenie nauczycieli wobec reformy systemu edukacji w Polsce. Wydawnictwo WSP.
Szempruch, J. (2003). Poziom kompetencji nauczycielskich w samoocenie studentów pedagogiki. W: J. Kuźma i J. Morbitzer (red.), Nauki pedagogiczne w teorii i praktyce edukacyjnej (t. 1, s. 484–492). Wydawnictwo Naukowe AP.
Szempruch, J. (2009). Kompetencje a rozwój zawodowy nauczyciela. W: J. Szempruch i M. Blachnik-Gęsiarz (red.), Adaptacja zawodowa nauczyciela (s. 109–118). Wydawnictwo Wyższej Szkoły Lingwistycznej.
Szempruch, J. (2012). Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Szempruch, J. (2016). Modele kształcenia nauczycieli a zadania edukacji. Studia z Teorii Wychowania, 7(4), 37–51.
Szempruch, J. (2022). Problemy kształcenia i doskonalenie nauczycieli w Polsce – w kierunku profesjonalizacji zawodu. Studia BAS, 2(70), 27–47. https://doi.org/10.31268/studiabas.2022.11
Szempruch, J. i Blachnik-Gęsiarz, M. (red.). (2009). Adaptacja zawodowa nauczyciela. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Lingwistycznej.
Szkolak, A. (2013). Mistrzostwo zawodowe nauczycieli wczesnej edukacji. Istota, treść, uwarunkowania. Attyka.
Szkolak, A. (2014). Kompendium kandydata na nauczyciela wczesnej edukacji. Attyka.
Szlosek, F. (2014). Rozwój zawodowy nauczyciela. Polityka Społeczna, 3(480), 30–33.
Szmidt, K. J. (2010). ABC kreatywności. Difin.
Szpatowicz, E. (2018). Awans zawodowy – samorozwój nauczycieli czy zbędna biurokracja? Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Humanitas. Pedagogika, (16), 111–119.
Szplit, A. (2010). Obserwacja i hospitacja lekcji jako elementy wspomagające rozwój zawodowy nauczycieli języków obcych. W: A. Bogaj i W. Dróżka (red.), Proces stawania się nauczycielem. Wszechnica Świętokrzyska.
Szplit, A. (2014). Effective teachers: Developing individual strategies as a complement to teacher education. W: Teacher educators and teachers as learners (s. 217).
Szplit, A. (2016). Modelowanie jako strategia dydaktyczna w akademickim kształceniu refleksyjnych nauczycieli. Edukacja Dorosłych, 2, 131–140.
Szplit, A. (2019). Od nowicjusza do eksperta: rozwój ekspertowości nauczycieli języków obcych. Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.
Szplit, A. (2021). Zachowania makro- i mikroadaptacyjne nauczycieli jako reakcja na złożoność sytuacji dydaktycznej. Rocznik Andragogiczny, 28, 59–71. https://doi.org/10.12775/ra.2021.004
Szplit, A. i Korzeniecka-Bondar, A. (2020). Wymiary profesjonalizmu nauczycieli. Parezja. Czasopismo Forum Młodych Pedagogów przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN, 1(13), 5–10. https://doi.org/10.15290/parezja.2020.13.01
Sztompka, P. (1995). Cultural and civilizational change: The core of post-communist transition. W: B. Grancelli (red.), Social change and modernization: Lessons from Eastern Europe (s. 235–248). Walter de Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110884470.235
Sztompka, P. (1996). Zaufanie: warunek podmiotowości społeczeństwa. W: K. Gorlach i Z. Seręga (red.), Oblicza społeczeństwa (s. 115–124). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Sztompka, P. (2002). Socjologia. Analiza społeczeństwa. Znak.
Sztompka, P. (2022). Socjologia. Wykłady o społeczeństwie. Znak Horyzont.
Sztumski, J. (2010). Wstęp do metod i technik badań społecznych. Wydawnictwo Naukowe Śląsk.
Szumiec, M. (2016). System awansu zawodowego nauczycieli: ocena kluczowego elementu reformy edukacji. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Szumilas, E. M. (2000). Motywy wyboru zawodu nauczyciela edukacji wczesnoszkolnej. W: Z. Ratajek (red.), Edukacja wczesnoszkolna u progu reformy (s. 149–156). Akademia Świętokrzyska im. Jana Kochanowskiego.
Szymański, M. J. (2007). Dyplom dla świętego spokoju? Nowa Szkoła, (6).
Szymański, M. J. (2013). Socjologia edukacji. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Szymański, M. J. (2014). Praca jako wartość społeczna i edukacyjna. Ruch Pedagogiczny, 4, 5–12.
Szymczak, M. (1978). Słownik języka polskiego. PWN.
Śliwa, S. (2023). Kompetencje nauczycieli w zakresie rozwiązywania konfliktów w szkole. Sindruk.
Śliwerski, B. (2012). Związane skrzydła do lotu. Edukacja i Dialog, (7/8).
Śliwerski, B. (2022). Kultura rywalizacji i współpracy w szkole. Wolters Kluwer.
Śniegulska, M. (2021). Młodzi nauczyciele i ich problemy. W: Młodzi dorośli: identyfikacje, postawy, aktywizm i problemy życiowe (s. 139–152).
TALIS. (2013). Międzynarodowe Badanie Nauczania i Uczenia się TALIS 2013 [Strona badania]. Instytut Badań Edukacyjnych. http://www.eduentuzjasci.pl/badania.html
Tarablus, T. i Yablon, Y. B. (2023). Teachers’ willingness to seek help for violence against them: The moderating effect of teachers’ seniority. Journal of Interpersonal Violence, 38(19–20), 10703–10722. https://doi.org/10.1177/08862605231175518
Taraszkiewicz, M. (2001). Jak uczyć jeszcze lepiej! Szkoła pełna ludzi. Arka.
Terhart, E. (2001). Lehrerberuf und Lehrerbildung. Forschungsbefunde, Problemanalysen, Reformkonzepte. Beltz.
Timoštšuk, I. i Ugaste, A. (2010). Student teachers’ professional identity. Teaching and Teacher Education, 26(8), 1563–1570. https://doi.org/10.1016/j.tate.2010.06.008
Tołwińska, B. (2011). Kompetencje społeczne dyrektorów szkół. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Tomaszewska, R. (2021). Profesjonalizm i rozwój zawodowy nauczyciela. Filozofia Edukacji, 3(1), 115–120.
Tomaszewska-Lipiec, R. (2014). Równowaga praca – życie pozazawodowe czynnikiem wspomagającym rozwój zawodowy. Polityka Społeczna, 3, 17–22.
Tönnies, F. (1988). Wspólnota i stowarzyszenie. Rozprawa o komunizmie i socjalizmie jako empirycznych formach kultury (tłum. M. Łukasiewicz). PWN.
Trad, M., Alayoubi, M. O., Khalek, A. R. i Khaddage-Soboh, N. (2022). Assessing the influence of emotional intelligence on teachers’ performance in Lebanese private education institutions. Higher Education, Skills and Work-Based Learning, 12(3), 556–573. https://doi.org/10.1108/heswbl-12-2020-0268
Turlej, S. (1977). Identyfikacja z zawodem nauczyciela i jej uwarunkowania. Kwartalnik Pedagogiczny, (6), 566–574.
Turowski, J. (2000). Socjologia. Wielkie struktury społeczne. Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Twardosz, N. (2021). Indywidualne aspekty wypalenia zawodowego w narracji nauczyciela edukacji przedszkolnej. W: K. Jagielska i A. Mirczak (red.), Edukacyjne, społeczne i medyczne konteksty w perspektywie zmian cywilizacyjnych. Scriptum.
Twardosz, N. (2022). Między sceną a kulisami. Sytuacje społeczne w perspektywie nauczycieli przedszkoli niepublicznych w ujęciu teorii Ervinga Goffmana. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J – Paedagogia-Psychologia, 35(2), 139–154. https://doi.org/10.17951/j.2022.35.2.139-154
Twardosz, N. (2023). Kompetencje społeczne a adaptacja społeczno-zawodowa nauczycieli. Wprowadzenie do badań. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J – Paedagogia-Psychologia, 36(2), 7–28. https://doi.org/10.17951/j.2023.36.2.7-28
Twardowska-Staszek, E. i Alberska, M. (2020). Inteligencja emocjonalna i kompetencje społeczne nauczycieli szkół specjalnych. Studia Paedagogica Ignatiana, 23(4), 111–134. https://doi.org/10.12775/spi.2020.4.005
Tye, B. B. i O’Brien, L. (2002). Why are experienced teachers leaving the profession? Phi Delta Kappan, 84(1), 24–32. https://doi.org/10.1177/003172170208400108
Tynjälä, P., Pennanen, M., Markkanen, I. i Heikkinen, H. L. (2021). Finnish model of peer-group mentoring: Review of research. Annals of the New York Academy of Sciences, 1483(1), 208–223. https://doi.org/10.1111/nyas.14296
Tyszka, Z. (2003). Rodzina we współczesnym świecie. Wydawnictwo Naukowe UAM.
Urbaniak-Zając, D. (2018). O łączeniu badań ilościowych i jakościowych – oczekiwania i wątpliwości. Przegląd Badań Edukacyjnych, 26(1), 121–138. https://doi.org/10.12775/pbe.2018.007
Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz.U. 2018, poz. 967 i 2245).
Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. 2018, poz. 1457 ze zm.).
Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. 2016, poz. 1842, z późn. zm.).
Ustawa z dnia 13 czerwca 2013 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2013, poz. 827).
Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. 2018, poz. 1668).
Ustawa z dnia 5 sierpnia 2022 r. o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2022, poz. 1730).
Van de Vijver, F. J. R. i He, J. (2014). Report on social desirability, midpoint and extreme responding in TALIS 2013 (OECD Education Working Papers, nr 107). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/5jxswcfwt76h-en
Van Houtte, M. i Van Maele, D. (2011). The black box revelation: In search of conceptual clarity regarding climate and culture in school effectiveness research. Oxford Review of Education, 37(4), 505–524. https://doi.org/10.1080/03054985.2011.595552
Vlcek, J. i Sedova, K. (2025). What hinders professional growth of novice teachers? An analysis of perceived competency development during the first two years of teaching. Teaching and Teacher Education, 165, Artykuł 105176. https://doi.org/10.1016/j.tate.2025.105176
Wach-Kąkolewicz, A. (2013). Rozwój kompetencji pedagogicznych nauczycieli akademickich – potrzeby i działania. Neodidagmata, 35, 3–20. https://doi.org/10.14746/nd.2013.35.1
Waloszek, D. (1998). Nauczyciel i dziecko. Organizacja warunków edukacji przedszkolnej. Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli.
Waloszek, D. (2013). Ochrona i troska o dziecko i dzieciństwo. Niemoc czy niedostateczna kontrola? Labor et Educatio, (1), 111–138.
Ward, R. E. i Burke, M. A. (red.). (2004). Improving achievement in low performing schools: Key results of school leaders. Sage Publ.
Wawrzyniak-Beszterda, R. (2017). Edukacja akademicka: między transmisją wiedzy a jej konstruowaniem. Studia z Teorii Wychowania, 8(2), 59–72.
Wawrzyniak-Beszterda, R. (2021). Wsparcie na starcie? Biografistyka Pedagogiczna, 6(1), 379–396. https://doi.org/10.36578/bp.2021.06.28
Według danych MEN aż 84,2 proc. nauczycieli w Polsce stanowią kobiety. (2024, 8 marca). Serwis Samorządowy PAP. https://samorzad.pap.pl/kategoria/edukacja/wedlug-danych-men-az-842-proc-nauczycieli-w-polsce-stanowia-kobiety
Wiatrowski, Z. (2000). Podstawy pedagogiki pracy. Wydawnictwo Uczelniane WSP.
Wierzejska, J. (2014). Absolwenci studiów pedagogicznych UMCS na rynku pracy. UMCS.
Wierzejska, J. (2016). Kompetencje społeczne studentów kierunków technicznych i społecznych. Studia Edukacyjne, 39, 155–168.
Wierzejska, J. (2017). Postawy wobec pracy pedagogów a ich nadzieja na sukces. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J – Paedagogia-Psychologia, 30(2), 127. https://doi.org/10.17951/j.2017.30.2.127
Wierzejska, J. (2018). Kompetencje zawodowe przyszłych pedagogów polskich i ukraińskich a rynek pracy. Pedagogika Rodziny, 8(1), 125–134.
Wierzejska, J. (2021). Poczucie odpowiedzialności zawodowej pedagogów. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J – Paedagogia-Psychologia, 34(4), 125–138. https://doi.org/10.17951/j.2021.34.4.125-138
Wierzejska, J. i Karpenko, O. (2015). Wizja kariery zawodowej młodzieży polskiej i ukraińskiej kończącej studia pedagogiczne. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Więckowski, R. (1992). Pedagogika wieku dziecięcego – nowa specjalność edukacyjna. Życie Szkoły, 9, 515–518.
Wilk, A. i Stępiński, A. (2018). Cyberbezpieczeństwo w szkołach: Skuteczne strategie działania. W: S. M. Kwiatkowski (red.), Kompetencje przyszłości (s. 362–374). Wydawnictwo FRSE.
Wilkin, J. i Nurzyńska, I. (red.). (2018). Polska wieś 2018. Raport o stanie wsi. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Wiłkomirska, A. (2002). Zawodowe i społeczno-polityczne orientacje nauczycieli. Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Wiłkomirska, A. (2007). Kształcenie i wymagany zakres kompetencji zawodowych nauczycieli w krajach Unii Europejskiej. Kwartalnik Pedagogiczny, 210(4), 157–169.
Wiłkomirska, A. (2011). Awans zawodowy nauczycieli – „brzydkie kaczątko” reformy edukacji. Studia Pedagogiczne, 64, 159–171.
Witkowski, L. (1988). Tożsamość i zmiana: wstęp do epistemologicznej analizy kontekstów edukacyjnych. Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Witkowski, L. (1990). O problemie tożsamości osobowej w filozofii. Część I: J. Locke i G. W. Leibniz. Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Filozofia, 11, 99–113.
Witkowski, L. (2003). „Filozoficzność” w kształceniu pedagogów jako otwieranie (się) na humanistykę. Colloquia Communia, 2(75) (numer specjalny: Filozofia pedagogice. Pedagogika filozofii).
Włoch, S. (2018). „Uczymy inaczej” teoria i praktyka w kształceniu nauczycieli wczesnej edukacji. W: Praktyki pedagogiczne przestrzenią i miejscem ewaluacji kompetencji przyszłych nauczycieli dziecka młodszego. Koncepcje – przemiany – rozwiązania. Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego.
Włodarczyk, J. (2022). Tata 2022. Raport z badania polskich ojców. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.
Włodarski, Z. i Matczak, A. (1996). Wprowadzenie do psychologii. WSiP.
Wojciechowska, A. (2005). Kwit na wszystko. Głos Nauczycielski, 43.
Wollman, L. (2009). Czynniki warunkujące adaptację zawodową nauczyciela. W: J. Szempruch i M. Blachnik-Gęsiarz (red.), Adaptacja zawodowa nauczyciela. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Lingwistycznej.
Wong, Y. H. P. (2010). Kindergarten teachers’ perceived school culture and well-being: A comparison of non-profit-making and profit-making kindergartens. Early Child Development and Care, 180(3), 271–278. https://doi.org/10.1080/03004430701769019
Wright, S. L. (2005). Loneliness in the workplace [Rozprawa doktorska, University of Canterbury].
Wróblewska, M. (2011). Identity formation from developmental and educational perspective. Pogranicze. Studia Społeczne, 17(2), 176–187. https://doi.org/10.15290/pss.2011.17.02.12
Xu, M., MacDonnell, M., Wang, A. i Elias, M. J. (2023). Exploring social-emotional learning, school climate, and social network analysis. Journal of Community Psychology, 51(1), 84–102. https://doi.org/10.1002/jcop.22881
Yelchaninova, T. M., Zhvania, T. V., Blagoy, R. R., Malykhina, O. E. i Zhdanyuk, L. O. (2022). Psychological characteristics of professional adaptation of novice teachers. Biuletyn Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. H. S. Skovorody. Psychologia, (66), 63–94.
Yoshikawa, H., Weiland, C., Brooks-Gunn, J., Burchinal, M. R., Espinosa, L. M., Gormley, W. T. i Zaslow, M. J. (2013). Investing in our future: The evidence base on preschool education. Society for Research in Child Development.
You, X. Y. (2019). A study on the professional commitment of private kindergarten teachers in Chongqing [Niepublikowana praca magisterska]. Southwest University.
Zaborowski, Z. (1961). Współdziałanie w brygadzie roboczej. Studia Socjologiczne, (3), 173.
Zacłona, Z. (2013). Twórcza postawa zawodowa nauczyciela a kompetencje kreatywne. W: Z. Zacłona (red.), Kompetencje zawodowe nauczycieli w teorii i praktyce (s. 22–25). Wydawnictwo Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu.
Zając, D. (2020). Przygotowanie etyczne nauczycieli profesjonalistów do pracy. Szkoła – Zawód – Praca, (20), 55–69.
Zalecenie Rady z dnia 22 maja 2018 r. w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie (Dz.Urz. UE C 189 z 4.6.2018, s. 1).
Zarządzenie nr 65 Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 grudnia 1989 r. w sprawie szczegółowych zasad i warunków oraz trybu uzyskiwania przez nauczycieli stopni specjalizacji zawodowej (Dz.Urz. MEN 1989, poz. 67).
Zbróg, Z. i Szplit, A. (2025). Potrzeby zawodowe początkujących nauczycieli. Raport z badań mieszanych. Libron.
Zbróg, Z. J., Olechowska, A. i Szplit, A. (2024). Kompetencje społeczno-emocjonalne przyszłych nauczycieli wczesnej edukacji. Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce, 19(2), 105–117. https://doi.org/10.35765/eetp.2024.1973.08
Zhai, F., Raver, C. C. i Li-Grining, C. (2011). Classroom-based interventions and teachers’ perceived job stressors and confidence: Evidence from a randomized trial in Head Start settings. Early Childhood Research Quarterly, 26(4), 442–452. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2011.03.003
Zhukova, O. (2018). Novice teachers’ concerns, early professional experiences and development: Implications for theory and practice. Discourse and Communication for Sustainable Education, 9(1), 100–114. https://doi.org/10.2478/dcse-2018-0008
Zimbardo, P. G., Johnson, R. L. i McCann, V. (2010). Psychologia. Kluczowe koncepcje. PWN.
Znaniecki, F. (1974). Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. PWN.
Zowczak, K. (2008). Identyfikacja nauczycieli ze swoim zawodem w warunkach polskiej transformacji. Saeculum Christianum: Pismo Historyczno-Społeczne, 15(2), 143–164.
Zyzik, E. (2015). Wybrane determinanty pracy zawodowej nauczycieli przedszkoli publicznych. Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.
Žydžiūnaitė, V. i Arce, A. (2021). Being an innovative and creative teacher: Passion-driven professional duty. Creativity Studies, 14(1), 125–144. https://doi.org/10.3846/cs.2021.14087
Żylińska, M. (2011, 15 maja). Rewolucja w szkole! Uwolnić potencjał umysłu! Edunews.pl. http://www.edunews.pl/badania-i-debaty/opinie/1504
Żylińska, M. (2013). Neurodydaktyka. Nauczanie i uczenie się przyjazne mózgowi. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. https://doi.org/10.12775/978-83-231-6058-8
