Święcenia duchowieństwa w diecezji żmudzkiej (1778–1824)
Słowa kluczowe:
diecezja żmudzka, duchowieństwo, święcenia, edycja źródłowa, prozopografia, Wielkie Księstwo LitewskieStreszczenie
Księgi święceń należą do podstawowych źródeł do dziejów duchowieństwa, a dla diecezji żmudzkiej nie były dotąd znane żadne wcześniejsze spisy tego rodzaju; informacje o święceniach po 1824 roku opublikowali historycy litewscy, natomiast rękopis z lat 1778–1824, choć udostępniony w internecie, pozostawał mało wykorzystywany z powodu łaciny, skreśleń i pomyłek pisarza. Celem edycji źródłowej jest wprowadzenie do obiegu naukowego pełnej treści tej księgi – Elenchus ordinatorum (Liber ordinatorum), przechowywanej w Litewskiej Bibliotece Narodowej im. Martynasa Mažvydasa – i udostępnienie danych o 942 duchownych diecezjalnych i zakonnych święconych za rządów biskupów Jana Stefana i Józefa Arnulfa Giedroyciów. Tekst 72 kart rękopisu przepisano, rozwiązano skróty i poprawiono błędy skryby, zachowując oryginalną pisownię nazwisk, a dane ułożono w dwóch uzupełniających się formach: alfabetycznego katalogu duchowieństwa, w którym każde hasło podaje daty pierwszej tonsury i święceń niższych, subdiakonatu z tytułem kanonicznym, diakonatu i prezbiteratu wraz z dyspensami i odesłaniami do kart źródła, oraz chronologicznego wykazu aktów święceń z datą, świętem liturgicznym (odtworzonym według kalendarza, gdy źródło go nie podaje), rodzajem święceń, miejscem, szafarzem i alfabetyczną listą święconych. Edycję dopełniają tabela 43 innych czynności biskupich (bierzmowanie 57 613 osób, konsekracje 9 kościołów), odpisy dokumentów dotyczących Benedykta Oganowskiego, siedemdziesięcioletniego koniuszego wileńskiego wyświęconego w 1781 roku na mocy dyspens, bibliografia i indeks miejscowości. Wstęp omawia potrydenckie prawo święceń, statuty synodu żmudzkiego z 1752 roku, dzieje diecezji i seminarium w Worniach oraz wpływ insurekcji kościuszkowskiej i wojny 1812 roku na rytm święceń. Z zapisów wynika, że święceń udzielali głównie sufragan Adam Kościa (do 1801 roku), następnie sam ordynariusz Józef Arnulf Giedroyć, a od 1815 roku sufragan Szymon Michał Giedroyć; kandydaci przyjmowali subdiakonat na tytuł stołu albo majątku własnego, zakonnicy – ubóstwa; najczęstsze były dyspensy od czasu i od przerwy między święceniami, rzadkie – od wieku; ujawniono też luki w zapisach, zwłaszcza z okresu insurekcji. Edycja stanowi wkład w badania prozopograficzne nad mobilnością i początkami karier duchowieństwa Wielkiego Księstwa Litewskiego w dobie rozbiorów oraz materiał do studiów nad pisownią nazwisk.
Bibliografia
Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka, Vilnius, Retų knygų ir rankraščių skyrius, F90-526 – Elenchus ordinatorum sub faustissimo regimine celsissimi ac reverendissimi d[omi]ni d[omi]ni Stephani Joannis ducis Giedroyć Dei et apostolica sedis gratia episcopi Samogitien[sis] equitis ordinum Aquilae Albae et s. Stanislai Martyris per illustrissimum ac r[evere]ndissimum d[omi]num d[omi]num Adamum Josephum Kościa Dei et apostolica[e] sedis gratia episcopum Dyoklensem, utriusque juris doctorem canonicum cathedralem vicarium in spiritualibus et officialem g[en]eralem ejusdem diaecesis praepositum Kossoviensem, Masiadensem etc. Ab anno millesimo septingentesimo octogesimo die vero vigesima quarta post Pentecosten [1 VII 1778]. In ecclesia cathedrali Vornensi ac alijs. https://ibiblioteka.lt/metis/publication/C10002279925
Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka, Vilnius, Retų knygų ir rankraščių skyrius, F90-35 – Regulae seu Constitutiones Seminarii, Olsiady, 12 II 1775
Российский государственный исторический архив, Sankt Petersburg, f. 822, op. 12, nr 3577 – Wiadomości statystyczne dotyczące diecezji żmudzkiej (różne lata)
Dobszewicz T., Wspomnienia z czasów, które przeżyłem, Redakcja „Przeglądu Polskiego”, Kraków 1883.
Dokumenty Soborów Powszechnych. Tekst łaciński i polski, t. 4: Lateran V, Trydent, Watykan I (1511–1870), oprac. A. Baron, H. Pietras, Wydawnictwo WAM, Kraków 2004.
Księga egzaminów do święceń w diecezji gnieźnieńskiej z lat 1563–1603, oprac. Z. Pietrzyk, Księgarnia Akademicka, Kraków 2009.
Księgi egzaminów do święceń w diecezji krakowskiej z lat 1573–1614, oprac. Z. Pietrzyk, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1991.
[Narkiewicz J.], Pamiętnik księdza wygnańca, X. O. Hołyński, Lwów 1876.
Raporty dotyczące diecezji żmudzkiej i inflanckiej z końca XVIII wieku, oprac. J. Bulak, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2024, https://doi.org/10.12797/9788383681559
Synodus diaecesana mednicensis, seu Samogitiae, sub auspiciis Illustrissimi, Excellentissimi, ac Reverendissimi Domini, Domini Antonii Dominici comitis in Łohoysk et Bardyczow Tyszkiewicz […] Episcopi Samogitiae […] Anno Domini MDCCLII, diebus 4, 5 & 6 7bris celebrata, Vilnae [1752].
Błaszczyk G., Diecezja żmudzka od XV do początku XVII wieku. Ustrój, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1993.
Błaszczyk G., Żmudź w XVII i XVIII wieku. Zaludnienie i struktura społeczna, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1985.
Borek A., Baza danych jako forma edycji wykazów święceń duchowieństwa, „Roczniki Humanistyczne” 64 (2016) z. 2, s. 59–88, https://doi.org/10.18290/rh.2016.64.2-3
Bulak J., Ekonomiczne podstawy funkcjonowania kościołów parafialnych w diecezji żmudzkiej (telszewskiej) w latach 1795–1844, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2023, https://doi.org/10.12797/9788381389341
Bulak J., Rozwój sieci parafialnej w diecezji żmudzkiej (1772–1845), [w:] 51. Międzynarodowe Seminarium Kół Naukowych w Olsztynie „Seminarium innowacyjnych rozwiązań w dobie pandemii”, t. 2: Aktualne problemy badawcze. Nauki społeczne i humanistyczne, red. D. Ossowska-Salamonowicz, M. Giżyńska, Wydawnictwo Naukowe FNCE, Poznań 2022, s. 123–135.
Bulak J., Sposób przeprowadzenia rozgraniczenia diecezji w Cesarstwie Rosyjskim na przykładzie diecezji żmudzkiej (1848–1851), „Zapiski Historyczne” 89 (2024) z. 3, s. 97–130, https://doi.org/10.15762/ZH.2024.22
Bulak J., Troska o jakość duchowieństwa. Wizytacje diecezji żmudzkiej w XVIII wieku, „XVIII amžiaus studijos” 11 (2025), s. 194–213, https://doi.org/10.33918/23516968-011011
Chronologia polska, red. B. Włodarski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013.
Genienė Z., Genys J., Varnių kunigų seminarija, Žemaičių kultūros draugijos redakcija, Vilnius 1999.
Hałaburda M., Szczepaniak J., Katalog alumnów seminarium stradomskiego (1801–1900), Kraków 2003.
Hemperek P., Reforma święceń niższych i subdiakonatu, „Prawo Kanoniczne” 16 (1973) nr 3–4, s. 209–228, https://doi.org/10.21697/pk.1973.16.3-4.09
Herbst S., Z dziejów wojskowych powstania kościuszkowskiego 1794 roku, Książka i Wiedza, Warszawa 1983.
Jujeczka S., Klerycy z ziem polskich, litewskich i pruskich święceni w Rzymie (XVI – pocz. XX w.), Wydawnictwo eBooki.com.pl, Wrocław 2018.
Kaczmarek K., Święcenia duchowieństwa przez biskupa włocławskiego Macieja Drzewickiego w latach 1516–1529, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 104 (2015), s. 55–92, https://doi.org/10.31743/abmk.12497
Kapuśniak A., Szczepaniak J., Katalog alumnów krakowskiego Seminarium Duchownego (1901–1938), Kraków 2004.
Katalog duchowieństwa diecezjalnego i zakonnego na podstawie ksiąg święceń biskupów wrocławskich 1650–1810/12, oprac. S. Jujeczka, H. Gerlic, W. Könighaus, Wydawnictwo eBooki.com.pl, Wrocław 2014.
Katalog duchowieństwa diecezjalnego i zakonnego na podstawie wrocławskiej księgi egzaminów do święceń 1601–1642, oprac. H. Gerlic, S. Jujeczka, Wydawnictwo i Drukarnia Świętego Krzyża, Wrocław 2015.
Kiaupa Z., Lietuvos istorija, t. 7: Trumpasis XVIII amžius (1733–1795 m.), cz. 2, Lietuvos istorijos institutas, Vilnius 2018.
Kowalski M. D., Duchowni z monarchii polsko-litewskiej wyświęceni w Rzymie w latach 1430–1521, „Roczniki Historyczne” 87 (2021), s. 19–55, https://doi.org/10.12775/RH.2021.02
Kozak A., Piętnastowieczne listy kandydatów do święceń z archidiecezji gnieźnieńskiej, „Studia Źródłoznawcze” 59 (2021), s. 145–166, https://doi.org/10.12775/SZ.2021.07
Kracik J., Prawie wielebni, Wydawnictwo Petrus, Kraków 2011.
Kujawski W., Wykazy święconych z najstarszej księgi akt działalności biskupów włocławskich (Kurozwęckiego i Przerębskiego – lata 1496–1511), „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 72 (1999), s. 23–112, https://doi.org/10.31743/abmk.9018
Kumor B., Granice metropolii i diecezji polskich (966–1939) (c.d.), „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 20 (1970), s. 253–374, https://doi.org/10.31743/abmk.6632
Kumor B., Projektowanie reorganizacji Kościoła w Rzeczypospolitej Obojga Narodów z 1790 roku, [w:] Ecclesia Posnaniensis. Opuscula Mariano Banaszak septuagenario dedicata, red. F. Lenort, K. Lutyński, Wydział Teologiczny UAM, Poznań 1998, s. 107–111.
Litak S., Atlas Kościoła łacińskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2006.
Nawrot D., Litwa i Napoleon w 1812 roku, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2008.
Poplatek J., Wykaz alumnów Seminarjum Papieskiego w Wilnie 1582–1773, „Ateneum Wileńskie” 11 (1936), s. 218–282.
Prašmantaitė A., Žemaičių vyskupas Juozapas Arnulfas Giedraitis, Diemedis, Vilnius 2000.
Stankevič A., Procesy o zbiegłych poddanych w sądzie grodzkim wileńskim (w drugiej połowie XVIII w.), „Rocznik Lituanistyczny” 11 (2025), s. 145–170, https://doi.org/10.12775/RL.2025.11.06
Suska D., Doniesienia wileńskie w gazetach rękopiśmiennych Teodora Ostrowskiego jako głosy pamięci zbiorowej w prasowym dyskursie publicznym XVIII w., „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica” 19 (2024), s. 231–243, https://doi.org/10.24917/20831765.19.17
Szczepaniak J., Duchowieństwo diecezji krakowskiej w XVIII wieku. Studium prozopograficzne, Wydawnictwo Antykwa, Kraków 2010.
Szczepaniak J., Katalog alumnów seminarium stradomskiego (1732–1800), Kraków 2003.
Szczepaniak J., Katalog alumnów Seminarium Zamkowego w Krakowie (1677–1801), [cz. 1–2], Kraków 2003–2004.
Szczepaniak J., Katalog duchowieństwa diecezjalnego zestawiony na podstawie krakowskich ksiąg święceń (1646–1789), t. 1–4, Wydawnictwo UNUM, Kraków 2008.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. 1: Województwo wileńskie XIV–XVIII wiek, red. A. Rachuba, oprac. H. Lulewicz, A. Rachuba, P. P. Romaniuk, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2004.
Zając P., Giovanni Andrea Archetti i Stanisław August Poniatowski. Obraz króla i wzajemnych relacji w depeszach nuncjusza do Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej z lat 1776–1784, „Kwartalnik Historyczny” 123 (2016) z. 2, s. 279–311, https://doi.org/10.12775/KH.2016.123.2.03
Żytkowicz L., Litwa i Korona w r. 1794, „Ateneum Wileńskie” 12 (1937), s. 515–566.
